W 2008 roku świat obiegła sensacyjna wiadomość o odkryciu w Jordanii najstarszego kościoła chrześcijańskiego na świecie. Podziemna grota, ukryta pod ruinami starożytnej świątyni, miała być miejscem schronienia i modlitwy dla pierwszych naśladowców Mesjasza, uciekających przed prześladowaniami z Jerozolimy. Choć doniesienia te natychmiast wzbudziły ogromne emocje wśród wierzących i miłośników archeologii biblijnej, środowisko naukowe podeszło do nich z ogromnym sceptycyzmem. Przyjrzyjmy się bliżej faktom stojącym za tym znaleziskiem oraz argumentom, które każą traktować je z dużą ostrożnością.
Czym jest to odkrycie
W północnej Jordanii, w miejscowości Rihab, znajduje się bizantyjski kościół św. Jerzego, którego powstanie datuje się tradycyjnie na około 230 rok n.e. W 2008 roku jordański archeolog Abdul Kader al-Husan, kierujący Centrum Studiów Archeologicznych w Rihab, ogłosił niezwykłe odkrycie. Pod mozaikową podłogą istniejącej świątyni odnaleziono podziemną jaskinię.
Według twierdzeń al-Husana, ta głęboka grota służyła jako miejsce kultu dla grupy siedemdziesięciu uczniów Jeszua (Jezusa) już w latach 33–70 n.e. Badacz wskazywał na obecność wykutej w skale apsydy, głębokiego kolistego wgłębienia (interpretowanego przez niego jako ołtarz) oraz glinianych naczyń datowanych rzekomo na I wiek n.e. W jaskini znajdować się miały również inskrypcje wspominające o „siedemdziesięciu umiłowanych przez Boga i Boskich”, co miało bezpośrednio wskazywać na pierwszych chrześcijan uciekających przed rzymskimi prześladowaniami.
Powiązanie z Pismem
Głównym punktem odniesienia dla teorii o siedemdziesięciu uczniach jest Ewangelia według Łukasza. To właśnie tam odnajdujemy relację o wysłaniu przez Mesjasza większej grupy naśladowców, którzy mieli głosić nadejście Królestwa Bożego. Jahwe (PAN) posłużył się nimi, aby przygotować grunt pod późniejszą służbę apostołów.
„A potem Pan wyznaczył jeszcze innych siedemdziesięciu i rozesłał ich po dwóch przed sobą do każdego miasta i miejsca, do którego sam miał przyjść.” — Łk 10,1 (UBG)
Kolejnym elementem łączącym odkrycie z tekstem biblijnym jest kwestia ucieczki wierzących z Jerozolimy przed zburzeniem miasta przez Rzymian w 70 roku n.e. Zgodnie z tradycją i zapowiedziami samego Jeszua (Jezusa), chrześcijanie pochodzenia żydowskiego opuścili Judeę i udali się na tereny dzisiejszej Jordanii (często utożsamiane z Pellą i okolicami).
„A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie. Wówczas ci, którzy są w Judei, niech uciekają w góry, a ci, którzy są wewnątrz miasta, niech wyjdą, a ci, którzy są na wsi, niech do niego nie wchodzą.” — Łk 21,20-21 (UBG)
Teoria al-Husana zakładała, że grupa ta znalazła schronienie właśnie w podziemnej grocie w Rihab, tworząc tam pierwszą zorganizowaną wspólnotę modlitewną poza Jerozolimą.
Co pewne, a co dyskutowane
Odkrycie w Rihab wywołało natychmiastową reakcję międzynarodowej społeczności archeologów, która w większości odrzuciła rewelacje al-Husana jako pozbawione solidnych podstaw naukowych. Wybitni specjaliści, tacy jak o. Jerome Murphy-O’Connor z jerozolimskiej École Biblique oraz dr Kate da Costa z Uniwersytetu w Sydney, jednoznacznie określili tezy o I-wiecznym kościele jako spekulacje.
Krytycy zwracają uwagę na następujące fakty:
- Brak dowodów na datowanie: Ceramika i monety znalezione w jaskini nie zostały opublikowane w recenzowanych czasopismach naukowych, a ich datowanie na I wiek n.e. jest powszechnie kwestionowane. Większość badaczy uważa, że jaskinia była używana jako grobowiec lub cysterna w okresie rzymskim, a dopiero znacznie później (w okresie bizantyjskim) mogła zostać włączona w strukturę kościoła.
- Błędna interpretacja inskrypcji: Słynna mozaika wspominająca o „siedemdziesięciu” znajduje się w górnym kościele św. Jerzego, a nie w podziemnej grocie. Co więcej, inskrypcja ta pochodzi z III wieku n.e. lub później i odnosi się najprawdopodobniej do siedemdziesięciu męczenników z okresu prześladowań rzymskich, a nie do bezpośrednich uczniów Jeszua (Jezusa) z I wieku.
- Brak kontekstu historycznego: Nie ma żadnych niezależnych źródeł pisanych ani archeologicznych potwierdzających obecność tak wczesnej, zorganizowanej gminy chrześcijańskiej w tym konkretnym miejscu w I wieku n.e.
Znaczenie
Z perspektywy badaczy stojących na gruncie sola scriptura, Pismo Święte pozostaje jedynym nieomylnym źródłem prawdy o wczesnym kościele. Choć fizyczne dowody archeologiczne mogą pięknie ilustrować tło historyczne Nowego Testamentu, nie są one fundamentem naszej wiary. Przypadek groty w Rihab uczy nas ogromnej ostrożności wobec sensacyjnych doniesień medialnych.
Choć sama jaskinia w Rihab jest cennym zabytkiem z okresu rzymskiego i bizantyjskiego, twierdzenie, że jest to „najstarszy kościół świata” założony przez siedemdziesięciu uczniów Jezusa, pozostaje hipotezą skrajnie sporną i nieuznawaną przez naukę. Prawdziwe świadectwo o tamtych czasach i wierze pierwszych uczniów odnajdujemy nie w niepewnych ruinach, lecz na kartach natchnionego Słowa Bożego.