Odkrycia archeologiczne na Bliskim Wschodzie nieustannie rzucają nowe światło na życie wczesnych naśladowców Mesjasza, Jeszuy (Jezusa). Przez stulecia chrześcijanie spotykali się głównie w domach prywatnych (tzw. domach kościelnych), ukrywając się przed rzymskimi prześladowaniami. Sytuacja ta zmieniła się radykalnie pod koniec III wieku, tuż przed wielkim prześladowaniem za panowania cesarza Dioklecjana. Najlepszym materialnym dowodem na istnienie zorganizowanych, publicznych miejsc kultu przed epoką konstantyńską jest odkrycie w jordańskim porcie Akaba (starożytna Aila). To fascynujące znalezisko pokazuje, jak dynamicznie rozwijało się zgromadzenie wiernych podążających za Słowem danym przez Jahwe (PAN).
Czym jest to odkrycie
W 1998 roku amerykański archeolog S. Thomas Parker dokonał spektakularnego odkrycia w porcie Aila (współczesna Akaba w Jordanii). Podczas prac wykopaliskowych badacze natrafili na prostokątny budynek wzniesiony z cegły mułowej na solidnych kamiennych fundamentach. Dokładne analizy odnalezionej na miejscu ceramiki oraz monet pozwoliły wydatować budowlę na lata około 293–303 n.e.
Budowla ta jest powszechnie uznawana przez archeologów za najstarszy na świecie budynek wzniesiony od podstaw z przeznaczeniem na kościół (dom modlitwy chrześcijan). Odkrycie to jest niezwykle doniosłe, ponieważ konstrukcja ta powstała jeszcze przed oficjalnym usankcjonowaniem chrześcijaństwa przez cesarza Konstantyna Wielkiego i wzniesieniem pierwszych wielkich bazylik rzymskich. Budynek posiadał cechy bazyliki z nawą główną i nawami bocznymi, a jego zniszczenie zbiega się w czasie z początkiem krwawych prześladowań chrześcijan zarządconych przez Dioklecjana w 303 roku n.e.
Powiązanie z Pismem
Choć sam budynek w Akabie pochodzi z przełomu III i IV wieku, idealnie ilustruje on rozwój i ekspansję terytorialną wiary, której początki opisują Dzieje Apostolskie. Port Aila (dzisiejsza Akaba) leżał na kluczowych szlakach handlowych, którymi dobra nowina o Jeszui rozprzestrzeniała się z Jerozolimy na krańce ówczesnego świata. Apostołowie i pierwsi uczniowie, posłuszni nakazowi Mesjasza, głosili Słowo Boże wszędzie tam, gdzie docierali podróżni i kupcy. Rozwój wspólnoty w tak strategicznym punkcie handlowym pokazuje wypełnianie się słów zapisanych w Dziejach Apostolskich:
„Ale przyjmiecie moc Ducha Świętego, który zstąpi na was, i będziecie mi świadkami w Jerozolimie, w całej Judei, w Samarii i aż po krańce ziemi.” — Dz 1,8 (UBG)
Szybki wzrost liczby wierzących i powstawanie stałych domów modlitwy, takich jak ten w Aila, były bezpośrednim owocem suwerennego działania Ducha Świętego, który kierował wysłannikami niosącymi ratunek i prawdę o przymierzu Jahwe:
„Tak bowiem nakazał nam Pan: Ustanowiłem cię światłością dla pogan, abyś był zbawieniem aż po krańce ziemi.” — Dz 13,47 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Badania archeologiczne pod kierownictwem S. Thomasa Parkera dostarczyły twardych dowodów naukowych na datowanie obiektu. Odnalezione monety oraz charakterystyczne naczynia ceramiczne jednoznacznie wskazują, że budynek funkcjonował na przełomie III i IV wieku n.e. i został zniszczony bądź opuszczony w okresie wielkich prześladowań chrześcijan na początku IV wieku.
Podczas gdy większość historyków i archeologów zgadza się z interpretacją, że budowla ta była od początku projektowana i wzniesiona jako kościół chrześcijański, w świecie naukowym pojawiają się ostrożniejsze głosy. Niektórzy badacze wskazują, że z powodu braku jednoznacznych inskrypcji o charakterze liturgicznym lub symboli chrześcijańskich (które mogły zostać usunięte lub ulec zniszczeniu podczas prześladowań), istnieje teoretyczna możliwość, że budynek pierwotnie pełnił inną funkcję publiczną, a dopiero później został zaadaptowany przez lokalną wspólnotę. Niemniej jednak, układ architektoniczny (orientacja na wschód, podział na nawy) mocno przemawia za tezą o jego sakralnym, chrześcijańskim przeznaczeniu od samego początku budowy.
Znaczenie
Odkrycie kościoła w Akabie ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia historii wczesnego chrześcijaństwa. Dowodzi ono, że jeszcze przed edyktem mediolańskim i formalnym poparciem ze strony imperium rzymskiego, wspólnoty wierzących cieszyły się lokalnie na tyle dużą swobodą i posiadały wystarczające środki materialne, by wznosić dedykowane budynki kultowe. Pokazuje to również, jak głęboko zakorzeniona była wiara w Mesjasza na Bliskim Wschodzie poza granicami samej Judei.
Dla czytelników Pisma Świętego, stojących na gruncie sola scriptura, to odkrycie nie jest jednak dowodem prawdziwości samej Ewangelii – ta bowiem broni się sama mocą natchnionego Słowa Jahwe. Stanowi ono natomiast fascynujące tło historyczne, pokazujące, jak dynamicznie rozwijało się zgromadzenie wiernych, stając się widzialną i zorganizowaną społecznością, która mimo nadchodzących prześladowań pozostała wierna swojemu powołaniu.