W połowie III wieku naszej ery chrześcijanie zamieszkujący Cesarstwo Rzymskie stanęli przed dramatycznym wyborem, który decydował o ich życiu, wolności i wierności Stwórcy. Cesarz Decjusz wydał edykt nakazujący wszystkim mieszkańcom imperium złożenie ofiary pogańskim bóstwom oraz pomyślności władcy. Dowodem dopełnienia tego obowiązku były specjalne, urzędowe dokumenty spisane na papirusie, zwane libellusami. Dla wierzących, którzy uznawali wyłącznie autorytet Słowa Bożego i oddawali cześć jedynemu Bogu o imieniu Jahwe (PAN) oraz Jego Synowi Jeszui (Jezusowi), dokumenty te stały się symbolem tragicznej próby wiary.
Czym jest to odkrycie
Libellusy (liczba pojedyncza: libellus) to unikalne, rzymskie dokumenty administracyjne z 250 roku n.e. Do naszych czasów zachowało się i zostało opublikowanych około 46 egzemplarzy tych papirusowych świadectw. Większość z nich odnaleziono w piaskach Egiptu, głównie w starożytnej Teadelfii w oazie Fajum. Cztery cenne egzemplarze pochodzą ze słynnego stanowiska w Oksyrynchos (skatalogowane jako P.Oxy. 658, 1464, 2990 oraz 3929). Obecnie te kruche zabytki są przechowywane w renomowanych zbiorach uniwersyteckich i muzealnych na całym świecie.
Każdy libellus posiadał określoną strukturę urzędową. Zawierał imię składającego petycję, oświadczenie o tym, że przez całe życie regularnie składał ofiary bogom, a teraz uczynił to ponownie w obecności wyznaczonych komisarzy, dokonując libacji (ofiary z płynów) oraz spożywając mięso ofiarne. Całość była pieczętowana podpisami rzymskich urzędników, którzy nadzorowali ten proces. Dla historyków i badaczy biblijnych odkrycie to stanowi namacalny, materialny dowód na istnienie systematycznego, państwowego aparatu ucisku religijnego.
Powiązanie z Pismem
Dla czytelnika Biblii, a zwłaszcza proroctw nowotestamentowych, libellusy stanowią niezwykle uderzającą analogię do wydarzeń opisanych w Objawieniu św. Jana (Apokalipsie). Proroctwo to ostrzega przed globalnym przymusem kultowym, w którym oddawanie czci fałszywemu bóstwu i jego reprezentantowi będzie warunkiem funkcjonowania w społeczeństwie oraz zachowania życia. Mechanizm urzędowej kontroli i wymogu posiadania fizycznego dowodu lojalności (znamienia), bez którego nikt nie może kupić ani sprzedać, znajduje swój historyczny przedsmak właśnie w rzymskim systemie libellusów.
„I pozwolono jej tchnąć ducha w wizerunek bestii, tak żeby przemówił wizerunek bestii i sprawił, że ci, którzy nie oddali pokłonu wizerunkowi bestii, zostali zabici.” — Ap 13,15 (UBG)
„I sprawia, aby wszyscy, mali i wielcy, bogaci i biedni, wolni i niewolnicy, przyjęli znamię na prawą rękę lub na czoło; I aby nikt nie mógł kupić ani sprzedać, tylko ten, kto ma znamię, imię bestii lub liczbę jej imienia.” — Ap 13,16-17 (UBG)
Chociaż prześladowanie Decjusza nie było jeszcze ostatecznym wypełnieniem tych słów, to jednak zasada działania państwowego kultu była uderzająco zbieżna. Brak posiadania libellusa spychał chrześcijanina na margines społeczeństwa, prowadził do konfiskaty mienia, uwięzienia, a w wielu przypadkach do męczeńskiej śmierci. Wierni musieli dokonać wyboru między lojalnością wobec ziemskiego imperium a wiernością Przymierzu z Bogiem i Jego przykazaniom.
Co pewne, a co dyskutowane
Istnienie libellusów, ich autentyczność oraz datowanie na okres panowania cesarza Decjusza (dokładnie na rok 250 n.e.) są faktami całkowicie bezspornymi, potwierdzonymi przez paleografów i historyków. Te papierowe dokumenty stanowią bezpośrednie, surowe źródło historyczne, wolne od późniejszych redakcji kościelnych.
Obszarem dyskusji naukowej pozostaje natomiast pierwotny cel edyktu Decjusza. Część badaczy sugeruje, że edykt nie został wydany z intencją celowego wyeliminowania chrześcijaństwa, lecz miał na celu zjednoczenie imperium wokół tradycyjnych rzymskich wartości i przebłaganie bogów w obliczu kryzysu państwa. Niezależnie jednak od intencji prawodawcy, historycy są zgodni, że dla społeczności chrześcijańskiej skutek był katastrofalny i zapoczątkował pierwsze systematyczne, ogólnokrajowe prześladowanie Kościoła, tworząc głębokie podziały wewnętrzne między tymi, którzy ulegli (tzw. lapsi), a tymi, którzy wytrwali przy wierze w Jeszuę.
Znaczenie
Odkrycie libellusów ma fundamentalne znaczenie dla zrozumienia realiów, w jakich żyli pierwsi naśladowcy Mesjasza. Pokazuje ono, że biblijne opisy ucisku nie są jedynie literacką hiperbolą, ale odzwierciedlają realne mechanizmy administracyjne stosowane przez starożytne mocarstwa. Te małe skrawki papirusu przypominają współczesnym wierzącym o cenie wierności Słowu Bożemu ponad ludzkie tradycje i dekrety polityczne. Stanowią one materialny dowód na to, jak wielką wagę pierwsi chrześcijanie przywiązywali do czystości kultu i odrzucenia kompromisu z bałwochwalstwem.