Chrześcijaństwo od samych swoich początków wzbudzało wielkie zainteresowanie w świecie rzymskim. Dla jednych pogańskich obserwatorów było groźną sektą, dla innych zaś – jedynie dziwacznym i łatwowiernym ruchem filozoficznym. Jednym z najbardziej fascynujących i najwcześniejszych zewnętrznych świadectw o chrześcijanach jest satyra greckiego pisarza Lukiana z Samosat. Choć jego dzieło miało na celu ośmieszenie naiwności wyznawców nowego kultu, mimowolnie stało się ono niezwykle cennym, niezależnym potwierdzeniem historyczności ukrzyżowania Mesjasza, Jeszui (Jezusa), oraz charakteru pierwotnego zboru.
Czym jest to odkrycie
Odkryciem w tym kontekście jest zachowane dzieło literackie autorstwa Lukiana z Samosat, rzymskiego satyryka piszącego w języku greckim. W swoim utworze zatytułowanym „O śmierci Peregrinosa” (łac. De morte Peregrini), powstałym około 165 roku n.e., Lukian opisuje losy cynickiego filozofa Peregrinosa Proteusa. Peregrinos na pewnym etapie swojego życia dołączył do chrześcijan w Palestynie, szybko zdobywając wśród nich ogromne wpływy i pozycję przywódcy.
Kluczowym elementem tego dzieła jest fragment, w którym Lukian drwi z łatwowiernych chrześcijan. Opisuje, jak otoczyli oni Peregrinosa opieką, gdy ten trafił do więzienia. Przy okazji satyryk bezpośrednio odnosi się do założyciela chrześcijaństwa, nazywając Go „ukrzyżowanym sofistą”, który wprowadził nowe obrzędy i został za to stracony w Palestynie. Tekst ten nie opiera się na współczesnym odkryciu archeologicznym, lecz na tradycji rękopiśmiennej. Dzieło Lukiana przetrwało do naszych czasów w średniowiecznych greckich kodeksach. Jeden z najstarszych i najważniejszych rękopisów zawierających ten utwór to British Library, Harley 5694, datowany na około 900 rok n.e. (przełom IX i X wieku).
Powiązanie z Pismem
Satyra Lukiana stanowi uderzające tło dla ewangelicznych relacji o procesie i ukrzyżowaniu Jeszui, które opisuje między innymi Ewangelia Mateusza w rozdziale 27. Choć rzymski pisarz podchodzi do tematu z głębokim cynizmem i dystansem, jego słowa potwierdzają kluczowe fakty zbawczej historii – fakt, że Jezus został skazany na śmierć krzyżową w Palestynie.
„Piłat zapytał ich: Cóż więc mam zrobić z Jezusem, którego nazywają Chrystusem? Odpowiedzieli mu wszyscy: Niech będzie ukrzyżowany! Namiestnik zaś zapytał: Cóż właściwie złego uczynił? Lecz oni jeszcze głośniej wołali: Niech będzie ukrzyżowany!” — Mt 27,22-23 (UBG)
Lukian pisze o chrześcijanach jako o ludziach, którzy wierzą, że są nieśmiertelni, i z tego powodu gardzą śmiercią. Wspomina również o ich wzajemnej miłości i braterstwie, co doskonale koresponduje z biblijnym obrazem pierwszego kościoła, w którym wierzący dzielili się wszystkim i wspierali nawzajem w trudach prześladowań. To, co dla poganina było „naiwnością”, dla autorów Nowego Testamentu stanowiło realizację przykazania miłości i wiary w zmartwychwstanie.
„A gdy go ukrzyżowali, rozdzielili jego szaty i rzucali losy, aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka: Rozdzielili między siebie moje szaty, a o moje ubranie rzucali losy.” — Mt 27,35 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
W sferze faktów historycznych autorstwo Lukiana z Samosat oraz czas powstania dzieła (ok. 165 r. n.e.) są powszechnie akceptowane przez konsensus naukowy. Pewne jest również to, że tekst rzuca bezcenne światło na to, jak rzymskie elity intelektualne postrzegały chrześcijaństwo w II wieku – jako ekscentryczną sektę wywodzącą się z Palestyny, czczącą człowieka straconego na krzyżu.
Dyskutowana bywa natomiast wiarygodność samego przedstawienia postaci Peregrinosa Proteusa przez Lukiana. Część badaczy zastanawia się, w jakim stopniu postać ta została przerysowana na potrzeby satyry, a w jakim odzwierciedla rzeczywiste wydarzenia z życia tego filozofa. Nie ma to jednak wpływu na wartość samego świadectwa Lukiana odnośnie istnienia i wierzeń chrześcijan oraz historyczności postaci ich Mistrza, ukrzyżowanego w Judei.
Znaczenie
Dla osób opierających swoją wiarę wyłącznie na Piśmie (sola scriptura), pogańskie świadectwa takie jak pismo Lukiana z Samosat mają ogromne znaczenie pomocnicze. Nie służą one „udowodnieniu” Biblii, gdyż Słowo Boga, którego autorem jest Jahwe (PAN), broni się samo i stoi ponad ludzkimi dokumentami. Stanowią one jednak bezstronny, zewnętrzny dowód historyczny, który ucisza głosy sceptyków twierdzących, że postać Jeszui (Jezusa) lub wczesne chrześcijaństwo zostały całkowicie zmyślone w późniejszych wiekach.
Lukian, chcąc wyszydzić chrześcijan, niechcący poświadczył ich niezłomną wiarę w zmartwychwstanie, gotowość do niesienia pomocy uwięzionym braciom oraz historyczny fakt ukrzyżowania Chrystusa. Potwierdził tym samym rzetelność przekazu nowotestamentowego w realiach rzymskiego świata drugiej połowy II wieku.