Wczesne chrześcijaństwo w prowincjach Imperium Rzymskiego rzadko pozostawiało po sobie monumentalne dzieła sztuki figuralnej. Zanim wiara w Syna Bożego stała się religią państwową, wyznawcy Jahwe (PAN) i Jego Mesjasza, Jeszua (Jezus), gromadzili się w domach prywatnych, unikając ostentacji. Odkrycie rzymskiej mozaiki podłogowej w południowej Anglii rzuciło jednak nowe światło na to, jak zamożni chrześcijanie z IV wieku wyrażali swoją wiarę w sercu rzymskiej Brytanii. Centralna postać tego zabytku jest powszechnie uznawana za jedno z najstarszych zachowanych przedstawień Chrystusa w sztuce mozaikowej.
Czym jest to odkrycie
Mozaika z Hinton St Mary została odkryta przypadkowo w 1963 roku podczas prac rolniczych w miejscowości Hinton St Mary w hrabstwie Dorset w Anglii. Archeolodzy odsłonili rzymską mozaikę podłogową składającą się z dwóch dużych paneli, które najprawdopodobniej zdobiły posadzkę rzymskiej willi wiejskiej (lub rzymsko-brytyjskiego kompleksu o charakterze kultowo-reprezentacyjnym) datowanej na pierwszą połowę IV wieku n.e. (około 310–350 r. n.e.).
Najważniejszym elementem całego znaleziska jest centralny medalion mniejszego panelu, który przedstawia popiersie młodego, gładko ogolonego mężczyzny o jasnych włosach, ubranego w rzymski pallium. Bezpośrednio za jego głową umieszczony został chrystogram (monogram Chi-Rho: nakładające się greckie litery XP, oznaczające pierwsze litery słowa Chrystus), po bokach którego widnieją dwa owoce granatu. Ze względu na unikalną wartość historyczną i religijną, ten centralny medalion został zabezpieczony i jest obecnie eksponowany w British Museum w Londynie jako jedno z najcenniejszych świadectw wczesnochrześcijańskiej Brytanii.
Powiązanie z Pismem
Choć Pismo Święte kategorycznie odrzuca kult obrazów i tworzenie fizycznych wizerunków Boga, to artystyczne przedstawienia Chrystusa z IV wieku odzwierciedlają teologiczne próby uchwycenia tożsamości Słowa Bożego, które stało się ciałem. Ewangelista Jan w prologu swojego dzieła wskazuje na wieczną naturę i boskość Słowa, które współistniało z Jahwe przed stworzeniem świata:
„Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo.” — J 1,1 (UBG)
To samo Słowo, według naocznych świadków, zniżyło się do poziomu ludzkiego stworzenia, co chrześcijańscy artyści rzymscy starali się unaocznić za pomocą dostępnych im form ikonograficznych:
„A to Słowo stało się ciałem i mieszkało wśród nas (i widzieliśmy jego chwałę, chwałę jako jednorodzonego od Ojca), pełne łaski i prawdy.” — J 1,14 (UBG)
Obecność monogramu Chi-Rho (XP) symbolizującego imię Chrystusa (Pomazańca) przypominała wierzącym, że to właśnie w Nim objawiła się pełnia łaski i prawdy, a sam Jeszua (Jezus) przyniósł światu poznanie jedynego prawdziwego Boga.
Co pewne, a co dyskutowane
Wśród badaczy panuje konsensus co do datowania mozaiki na IV wiek n.e. oraz co do tego, że monogram Chi-Rho jednoznacznie odnosi się do osoby Chrystusa. Powszechnie przyjmuje się również, że mozaika z Hinton St Mary stanowi jedno z najstarszych i najbardziej spektakularnych przedstawień Chrystusa na terenie rzymskiej Brytanii, a nawet w całym Cesarstwie Rzymskim.
Istnieją jednak pewne punkty dyskusyjne w świecie nauki. Chociaż większość historyków sztuki identyfikuje centralną postać jako samego Jeszua (Jezusa) Chrystusa, pojawiały się alternatywne, mniejszościowe interpretacje. Niektórzy badacze sugerowali, że mozaika mogła pierwotnie przedstawiać rzymskiego cesarza (np. Konstantyna I lub jednego z jego synów) z chrystogramem jako symbolem imperialnego patronatu nad chrześcijaństwem. Inna hipoteza zakłada synkretyczne połączenie motywów pogańskich i chrześcijańskich, gdzie postać ta mogła reprezentować zhellenizowane bóstwo lub samego Chrystusa przedstawionego w konwencji rzymskiego filozofa czy Sol Invictus. Mimo tych debat, identyfikacja chrześcijańska pozostaje dominująca i najlepiej uzasadniona kontekstem ikonograficznym.
Znaczenie
Dla badaczy historii biblijnej i rozwoju wczesnego chrześcijaństwa, mozaika z Hinton St Mary jest bezcennym dowodem na to, jak szybko i głęboko przesłanie o Mesjaszu dotarło na najdalsze krańce Imperium Rzymskiego. Odkrycie to potwierdza, że już na początku IV wieku bogaci rzymscy obywatele w Brytanii nie tylko przyjęli wiarę chrześcijańską, ale również dekorowali swoje domostwa kosztowną sztuką sakralną. Choć biblijna perspektywa sola scriptura przypomina nam, że prawdziwe poznanie Boga opiera się na Jego Słowie, a nie na materialnych wizerunkach, to mozaika z Dorset pozostaje fascynującym pomnikiem historycznym, dokumentującym wczesną recepcję Ewangelii Jana o Słowie, które stało się ciałem.