Zburzenie Jerozolimy i świątyni w 70 roku n.e. przez rzymskie legiony Tytusa było jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń w historii biblijnej. Dla społeczności pierwszych uczniów Mesjasza, Jeszui (Jezusa), katastrofa ta nie była jednak zaskoczeniem. Według tradycji zapisanej przez wczesnochrześcijańskich historyków, wierzący w Jerozolimie zostali ostrzeżeni i opuścili miasto przed jego ostatecznym oblężeniem, udając się do Pelli – pogańskiego miasta w Dekapolu. Dziś stanowisko archeologiczne Tabaqat Fahl w Jordanii pozwala nam skonfrontować te starożytne przekazy z materialnymi dowodami.
Czym jest to odkrycie
Pella, znana współcześnie w języku arabskim jako Tabaqat Fahl, to starożytne miasto położone w Jordanii, około 27 km na południe od Jeziora Galilejskiego. Było ono jednym z miast Dekapolu – związku hellenistycznych ośrodków miejskich na wschodnich obrzeżach Cesarstwa Rzymskiego. Choć miejsce to było zasiedlone od czasów neolitu, jego największy rozkwit przypada na okres rzymski i bizantyjski.
Systematyczne i zakrojone na szeroką skalę wykopaliska archeologiczne na tym terenie rozpoczęły się w 1979 roku pod kierownictwem Uniwersytetu w Sydney. Prace te odsłoniły imponujące rzymsko-bizantyjskie miasto. Archeolodzy odkryli pozostałości trzech okazałych kościołów chrześcijańskich, rezydencję biskupa, liczne sklepy, łaźnie oraz domy mieszkalne. Odkrycia te bezsprzecznie potwierdzają, że w okresie bizantyjskim Pella była prężnie działającym i znaczącym centrum chrześcijaństwa, posiadającym własną strukturę kościelną.
Powiązanie z Pismem
Główne powiązanie Pelli z tekstem biblijnym dotyczy proroctwa Jeszui zapisanego w Ewangelii Mateusza (Mt 24). Ostrzegając swoich uczniów przed nadchodzącym sądem nad Jerozolimą i zbezczeszczeniem świątyni, Mesjasz nakazał im natychmiastową ucieczkę, gdy tylko ujrzą zapowiedziane znaki.
„Gdy więc zobaczycie obrzydliwość spustoszenia, o której mówił prorok Daniel, stojącą w miejscu świętym (kto czyta, niech rozumie); Wtedy ci, którzy będą w Judei, niech uciekają w góry.” — Mt 24,15-16 (UBG)
Wskazówka, aby „uciekać w góry”, doskonale odpowiada topografii regionu. Pella leży w górzystym terenie na wschód od rzeki Jordan, co czyniło ją naturalnym schronieniem przed rzymskimi wojskami operującymi w Judei. Choć sama nazwa „Pella” nie pojawia się bezpośrednio na kartach Nowego Testamentu, to ucieczka tamtejszych chrześcijan jest kluczowym elementem tradycji interpretacyjnej tego proroczego ostrzeżenia.
O ucieczce tej pisali wczesnochrześcijańscy autorzy. Euzebiusz z Cezarei (żyjący na przełomie III i IV wieku) w swojej „Historii Kościoła” podaje, że przed wybuchem wojny żydowskiej członkowie kościoła w Jerozolimie otrzymali objawienie nakazujące im opuszczenie miasta i osiedlenie się w Pelli. Podobną relację przekazał Epifaniusz z Salaminy, pisząc o ucieczce uczniów Chrystusa do Pelli po opuszczeniu Jerozolimy.
Co pewne, a co dyskutowane
Pod względem archeologicznym istnienie i ranga Pelli (Tabaqat Fahl) jako starożytnego miasta są w pełni potwierdzone i nie podlegają dyskusji. Wykopaliska australijskich badaczy dostarczyły bogatego materiału dowodowego na temat życia mieszkańców tego ośrodka w czasach rzymskich i bizantyjskich.
Jednak historyczność samej „ucieczki do Pelli” w I wieku n.e. pozostaje przedmiotem ożywionej dyskusji naukowej, stąd status tego odkrycia określa się jako mieszany. Głównym problemem jest brak bezpośrednich śladów archeologicznych z I wieku n.e., które mogłyby jednoznacznie poświadczyć nagłe przybycie grupy żydowskich chrześcijan z Jerozolimy. Krytycy wskazują, że Pella była miastem pogańskim, co mogło stanowić barierę dla ortodoksyjnych Judejczyków zachowujących Prawo Mojżeszowe. Ponadto intensywna i monumentalna zabudowa z okresu bizantyjskiego mogła skutecznie zatrzeć lub przykryć skromne pozostałości po uchodźcach z pierwszego stulecia.
Zwolennicy historyczności przekazu Euzebiusza argumentują, że uciekinierzy mogli początkowo żyć w bardzo skromnych warunkach lub w okolicznych jaskiniach, co utrudnia identyfikację ich obecności metodami archeologicznymi. Tradycja ta była jednak bardzo silna wczesnym Kościele i trudno wyjaśnić jej powstanie bez historycznego rdzenia.
Znaczenie
Dla badaczy Pisma Świętego, którzy opierają swoją wiarę na autorytecie Słowa Bożego, Pella pozostaje fascynującym symbolem ocalenia. Pokazuje ona, że pierwsi uczniowie traktowali słowa Jeszui z najwyższą powagą. Zamiast brać udział w narodowym, politycznym powstaniu przeciwko Rzymowi, posłuchali ostrzeżenia swojego Mistrza i opuścili skazaną na zagładę Jerozolimę.
Nawet jeśli archeologia nie dostarczyła jeszcze bezpośredniego podpisu materialnego pod tą ucieczką, badania w Tabaqat Fahl pomagają nam lepiej zrozumieć realia geograficzne i historyczne tamtej epoki. Pokazują, że górzyste regiony za Jordanem stanowiły realne i bezpieczne schronienie, a sama Pella stała się później ważnym ośrodkiem, w którym pamięć o tamtych wydarzeniach mogła być pielęgnowana przez kolejne pokolenia wierzących, uznających Jahwe (PAN) za swojego jedynego obrońcę.