Badajac tlo historyczne Nowego Testamentu, czesto zastanawiamy sie, jak w praktyce wygladaly relacje miedzy wczesnymi chrzescijanami a aparatem urzedniczym Cesarstwa Rzymskiego. Czy wierni odrzucajacy kult cesarski i poganskie bostwa na rzecz jedynego Boga, Jahwe (PAN), oraz Jego Syna, Jeszua (Jezus), byli nieustannie i bezwzglednie tropieni przez rzymskie legiony? Odpowiedz na to pytanie przynosi niezwykly dokument z poczatku II wieku po Chrzcie – korespondencja miedzy namiestnikiem Bitynii a samym cesarzem Rzymu. Listy te rzucaja jasne swiatlo na realia prawne, w jakich zyli adresaci nowotestamentowych listow oraz proroczej Ksiegi Apokalipsy.
Czym jest to odkrycie
Odkryciem tym jest zachowana korespondencja urzedowa miedzy Pliniuszem Mlodszym, rzymskim namiestnikiem prowincji Bitynia i Pont (dzisiejsza Turcja), a cesarzem Trajanem. Listy te, datowane na okolo 112 rok n.e., zostaly opublikowane w X ksiedze zbioru listow Pliniusza (dokladnie list 96 i odpowiedz cesarza – list 97). Pliniusz, nie bedac pewnym, jak postepowac z rosnaca liczba chrzescijan w swojej prowincji, napisal do cesarza z prosba o instrukcje. W odpowiedzi Trajan sformulowal oficjalny reskrypt – pierwsza znana rzymska dyrektywe prawna dotyczaca postepowania wobec wyznawcow Chrystusa.
Cesarz ustanowil w nim kluczowa zasade: „nie nalezy ich wyszukiwac” (lac. conquirendi non sunt). Urzednicy panstwowi nie mieli inicjowac sledztw ani organizowac oblaw na chrzescijan. Co wiecej, Trajan bezwzglednie nakazal odrzucanie wszelkich anonimowych donosow, okreslajac je jako cos „niegodnego naszych czasow”. Procedura karna miala byc uruchamiana wylacznie na skutek imiennego i oficjalnego oskarzenia przez konkretnego obywatela. Jezeli oskarzonemu udowodniono bycie chrzescijaninem, a on uparcie odmawial zlozenia ofiary rzymskim bogom, nalezalo go ukarac smiercia. Jesli jednak zaparl sie wiary i zlozyl ofiare, otrzymywal pelne ulaskawienie.
Powiazanie z Pismem
Chociaz reskrypt Trajana powstal kilkanascie lat po napisaniu Ksiegi Apokalipsy przez apostola Jana, doskonale ilustruje on sytuacje prawna i presje, jaka wywierano na wiernych w Azji Mniejszej (Bitynia sasiadowala z prowincjami, do ktorych pisal Jan). W liscie do zboru w Smyrnie czytamy zapowiedz przesladowan, ktore idealnie odpowiadaja rzymskiemu systemowi karnemu:
„Nic się nie bój tego, co masz cierpieć. Oto diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli doświadczeni, i będziecie znosić ucisk przez dziesięć dni. Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia.” — Ap 2,10 (UBG)
Wiernosc az do smierci byla czesto jedyna alternatywa dla zlozenia ofiary bogom i cesarzowi. Z listu Pliniusza dowiadujemy sie, ze wielu chrzescijan pod wplywem strachu przed torturami i egzekucja decydowalo sie na zaparcie sie wiary i oddanie poklonu posagom. Ksiega Apokalipsy wyraznie ostrzega przed takim kompromisem, nazywajac go oddawaniem poklonu bestii i jej obrazowi. Wierni musieli stawic czola rzymskiemu prawu, ktore traktowalo odmowe kultu panstwowego jako akt buntu i zdrady stanu.
„Znam twoje uczynki i wiem, gdzie mieszkasz – tam, gdzie jest tron szatana – a trzymasz się mojego imienia i nie wyparłeś się mojej wiary nawet w dniach, gdy Antypas, mój wierny świadek, został zabity u was, tam, gdzie mieszka szatan.” — Ap 2,13 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Autentycznosc korespondencji Pliniusza z Trajanem jest powszechnie uznana przez historykow i stanowi absolutny konsensus naukowy. Jest to najwczesniejszy urzedowy, poganski dokument opisujacy rzymskie podejscie do chrzescijanstwa. Pewne sa rowniez szczegoly procedury opisanej w listach: wymog zlozenia ofiary kadzidla i wina przed posagiem cesarza oraz rzymskimi bostwami jako test lojalnosci.
Dyskutowana kwestia wsrod historykow jest zasieg terytorialny obowiazywania tego reskryptu. Czesc badaczy uwaza, ze formalnie mial on zastosowanie jedynie w prowincji zarzadzanej przez Pliniusza (Bitynia i Pont), jednak wiekszosc zgadza sie, ze w praktyce ustalona przez Trajana zasada „nie wyszukiwania” stala sie ogolnym wzorcem dla innych namiestnikow w calym imperium na nastepne dziesieciolecia. Debatuje sie takze nad tym, na ile te wzglednie tolerancyjne wytyczne (zakaz wyszukiwania i odrzucanie anonimow) byly przestrzegane w okresach lokalnych napiec spolecznych, gdy tlum domagal sie natychmiastowych igrzysk z udzialem chrzescijan.
Znaczenie
Dla badaczy Biblii i historii Kosciola reskrypt Trajana ma ogromne znaczenie. Po pierwsze, potwierdza on historycznosc opisywanych w Nowym Testamencie przesladowan oraz wyjasnia ich specyficzny charakter: nie byly to ciagle, zaplanowane czystki w calym imperium, ale raczej punktowe procesy wywolywane lokalnymi oskarzeniami. Po drugie, dokument ten pokazuje wielki wplyw, jaki Ewangelia wywarla na spoleczenstwo rzymskie juz na poczatku II wieku – Pliniusz skarzy sie bowiem, ze swiatynie poganskie pustoszeja, a handel zwierzetami ofiarnymi zamarl. Dla wiernych opierajacych swoja wiare wylacznie na Pismie (sola scriptura), dokument ten stanowi bezstronne, pozabiblijne swiadectwo heroicznej postawy pierwszych uczniow Jeszuy, ktorzy woleli oddac zycie, niz zlamac przykazanie Jedynego Boga, Jahwe.