Kiedy apostoł Paweł i jego towarzysz Barnaba wyruszyli w swoją pierwszą podróż misyjną, ich pierwszym celem stał się Cypr. To właśnie tam, w portowym mieście Salamina, postawili swoje pierwsze kroki na nowej drodze ewangelizacji świata pogańskiego i żydowskiej diaspory. Choć współczesne badania archeologiczne odsłaniają przed nami monumentalne oblicze rzymskiej metropolii, to dla czytelników Pisma Świętego kluczowe znaczenie ma fakt, że to właśnie tutaj rozpoczęła się wielka misja opisana w Dziejach Apostolskich. Przyjrzyjmy się bliżej temu, co kryją ruiny starożytnej Salaminy i jak znaleziska te korespondują z biblijną relacją.
Czym jest to odkrycie
Salamina to starożytne miasto-państwo i port położony na wschodnim wybrzeżu Cypru, na północ od współczesnej Famagusty. Prace archeologiczne prowadzone na tym terenie odsłoniły niezwykle bogate i rozległe pozostałości z okresu rzymskiego i wczesnochrześcijańskiego. Wśród najważniejszych odkrytych obiektów znajduje się imponujący rzymski gimnazjon z II wieku n.e. otoczony kolumnadą, teatr z czasów cesarza Augusta mogący pomieścić około 15 000 widzów, łaźnie termalne oraz jedna z największych znanych rzymskich agor (forum) wraz z ruinami świątyni Zeusa.
Około 1,5 kilometra na zachód od rzymskiego miasta znajduje się kolejne ważne miejsce — klasztor św. Barnaby. Według lokalnej tradycji to właśnie tam apostoł poniósł śmierć męczeńską, a jego grób miał zostać cudownie odnaleziony pod koniec V wieku n.e. Choć same ruiny rzymskiego miasta są w pełni udokumentowanym faktem archeologicznym, tradycje związane z grobowcem Barnaby należą do sfery przekazów kościelnych.
Powiązanie z Pismem
Z perspektywy Pisma Świętego, które stawiamy ponad ludzką tradycję, Salamina ma fundamentalne znaczenie jako punkt startowy zorganizowanej misji narodów. Dzieje Apostolskie wskazują, że Barnaba był rodowitym Cypryjczykiem z pokolenia Lewiego:
„Także Józef, nazwany przez apostołów Barnabą – co się tłumaczy: Syn Pocieszenia – lewita rodem z Cypru;” — Dz 4,36 (UBG)
Wybór Cypru jako pierwszego celu podróży misyjnej był więc naturalny — Barnaba znał te rejony i tamtejsze społeczności. Gdy Paweł, Barnaba i towarzyszący im Jan Marek przybyli do Salaminy, skierowali się bezpośrednio do lokalnych synagog, aby głosić Słowo Boże:
„Gdy dotarli do Salaminy, głosili słowo Boże w synagogach żydowskich. Mieli też ze sobą Jana do pomocy.” — Dz 13,5 (UBG)
Zgodnie z zasadą pierwszeństwa dla domu Izraela, apostołowie rozpoczęli zwiastowanie od tamtejszej diaspory żydowskiej, która w tak dużym ośrodku handlowym jak Salamina musiała być bardzo liczna.
Co pewne, a co dyskutowane
W badaniach nad Salaminą należy zachować pełną uczciwość naukową i wyraźnie oddzielić fakty potwierdzone od tradycji religijnych:
- Fakty potwierdzone: Istnienie i rzymska architektura Salaminy są bezdyskusyjne. Odkryte budowle publiczne, takie jak teatr, agora czy gimnazjon, doskonale ilustrują bogactwo i status miasta w I wieku n.e., kiedy odwiedzili je apostołowie.
- Brak identyfikacji synagog: Choć tekst biblijny mówi o „synagogach żydowskich” (liczba mnoga sugeruje dużą społeczność żydowską), do dnia dzisiejszego archeolodzy nie zidentyfikowali żadnej synagogi na terenie ruin Salaminy. Jest to częsty problem w archeologii biblijnej, gdyż wczesne synagogi często mieściły się w domach prywatnych lub zostały całkowicie zniszczone podczas późniejszych powstań żydowskich (np. w 115–117 r. n.e.) i przebudowane w okresie bizantyjskim.
- Tradycja o Barnabie: Klasztor św. Barnaby i jego rzekomy grób, w którym w 478 roku n.e. za arcybiskupa Antemiosa miano odnaleźć szczątki apostoła wraz z kopią Ewangelii Mateusza, opierają się wyłącznie na tradycji. Odkrycie to posłużyło wówczas jako polityczny argument do uzyskania autokefalii (niezależności) Kościoła cypryjskiego od patriarchatu w Antiochii. Brak jest niezależnych dowodów historycznych potwierdzających autentyczność tego pochówku.
Znaczenie
Dla wierzących, którzy opierają swoją wiarę na autorytecie natchnionego Słowa Bożego, rzymskie ruiny Salaminy stanowią materialne tło dla wydarzeń opisanych w Dziejach Apostolskich. Choć łopata archeologa nie dokopała się do murów konkretnej synagogi, w której przemawiał Paweł i Barnaba, to monumentalne pozostałości miasta potwierdzają realizm historyczny Nowego Testamentu. Jahwe (PAN) prowadził swoich posłańców przez realne, tętniące życiem metropolie imperium, a rzymskie drogi i porty, takie jak ten w Salaminie, posłużyły do rozprzestrzeniania radosnej nowiny o tym, że Jeszua (Jezus) jest obiecanym Mesjaszem.