Skrybowie Biblia

Herod Agryppa I — monety i śmierć w Cezarei

Herod Agryppa I — monety i śmierć w Cezarei

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Rzymsko-żydowski historyk opisuje króla, który w teatrze w Cezarei daje się okrzyknąć bogiem — i pięć dni później umiera w straszliwych mękach. Autor Dziejów Apostolskich opisuje niemal tę samą scenę, tylko że ciosem, który powala władcę, kieruje anioł Pana. Czy to dwa niezależne opisy tego samego zdarzenia, czy tylko wspólna opowieść o karze za pychę krążąca w starożytności? A drobne brązowe monety tego króla, do dziś odnajdywane w izraelskiej ziemi, milczą o okolicznościach jego śmierci, lecz precyzyjnie datują jego panowanie.

Herod Agryppa I — monety i śmierć w Cezarei
Fot. Adaptation of CNG by Mogador, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Herod Agryppa I (ok. 11 r. p.n.e. – 44 r. n.e.) był wnukiem Heroda Wielkiego — synem Arystobula IV i Berenike, potomkiem Hasmoneuszy i Herodiadów. Wychowywał się na dworze cesarskim w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z przyszłymi cesarzami Kaligulą i Klaudiuszem. Gdy w 37 r. n.e. Kaligula objął władzę, przekazał mu dawną tetrarchię Filipa, a wkrótce dołożył ziemie Heroda Antypasa. Przełom nastąpił w 41 r., po zamordowaniu Kaliguli: to Agryppa miał odnaleźć ukrywającego się Klaudiusza i przekonać gwardię pretoriańską, by poparła go jako cesarza. Wdzięczny Klaudiusz dodał Judeę i Samarię, czyniąc z niego władcę terytorium zbliżonego do królestwa dziadka — i tym rządził aż do śmierci w 44 r. Licząc od pierwszego nadania w 37 r., Józef Flawiusz mówi łącznie o siedmiu latach jego rządów.

Z tych lat panowania nad Judeą pochodzą monety — dziś główny materialny ślad po Agryppie. Najpospolitszy typ to brązowa pruta bita w Jerozolimie, datowana rokiem panowania zapisanym grecką literą (np. „L Ϛ” — „rok 6”, czyli 41/42 r.). Na awersie widnieje frędzlowany baldachim (królewski parasol) z napisem ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΓΡΙΠΑ — „króla Agryppy”; na rewersie trzy kłosy jęczmienia między dwoma liśćmi. To celowo bezobrazowa ikonografia, myślana dla żydowskich odbiorców. Dla miast zamieszkanych głównie przez pogan, jak Cezarea czy Sebaste, Agryppa kazał jednak bić inne monety: z własnym portretem, z wizerunkiem cesarza, z pogańskimi świątyniami — a nawet rzadki typ z nim i synem, Agryppą II, na koniu. Ta podwójna polityka dobrze oddaje, kim był: żydowskim królem świadomym Prawa, a zarazem wychowankiem rzymskiego dworu. Monety te trafiają dziś do zbiorów muzealnych i wciąż są odnajdywane w Izraelu.

Drugim filarem „odkrycia” jest relacja pisemna — Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (Antiquitates Judaicae 19,343–352) opisuje ostatnie dni Agryppy. Wiosną 44 r. król przybył do Cezarei na wielkie igrzyska ku czci Klaudiusza — być może pięcioletnie obchody założenia miasta (ustanowione przez Heroda Wielkiego, na 5 marca), a może urodziny cesarza (1 sierpnia); Józef Flawiusz nie precyzuje, o które święto chodziło. Drugiego dnia igrzysk Agryppa pojawił się wcześnie rano odziany w szatę utkaną ze srebrnej nici. Gdy promienie wschodzącego słońca odbiły się od tkaniny, tłum wpadł w zachwyt graniczący z uwielbieniem — ktoś zawołał, że dotąd czczono go jak człowieka, lecz odtąd należy uznać go za istotę wyższą niż śmiertelnik. Agryppa nie sprzeciwił się tym słowom. Wtedy, jak pisze Józef Flawiusz, król dostrzegł nad sobą sowę siedzącą na linie — ptaka, którego widział już wcześniej jako zapowiedź własnego losu, tym razem jako zły omen. Natychmiast doznał gwałtownego bólu brzucha i zmarł w mękach po pięciu dniach, w wieku około pięćdziesięciu czterech lat.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie 12 osadzają śmierć Heroda w tym samym środowisku i czasie, choć z innej perspektywy — jako epizod prześladowania młodego Kościoła. Rozdział otwiera informacja, że król zaczął gnębić członków kościoła i kazał ściąć mieczem Jakuba, brata Jana: „I zabił mieczem Jakuba, brata Jana” (Dz 12,2 UBG). Widząc, że to podoba się przywódcom żydowskim, uwięził też Piotra, planując wydać go ludowi po Passze — Piotr został jednak, według Łukasza, cudownie uwolniony przez anioła.

Dalsza część rozdziału przenosi akcję do Cezarei. Herod, rozgniewany na mieszkańców Tyru i Sydonu, przyjmuje ich poselstwo; w wyznaczonym dniu, ubrany w królewskie szaty, zasiada na tronie i wygłasza do nich mowę. Tłum reaguje okrzykiem uznającym go za boga, a skutek jest natychmiastowy: „W wyznaczonym dniu Herod ubrany w szaty królewskie zasiadł na tronie i wygłosił do nich mowę. A lud wołał: Głos Boga, a nie człowieka! W tej chwili uderzył go anioł Pana, dlatego że nie oddał chwały Bogu, i wyzionął ducha, stoczony przez robactwo” (Dz 12,21–23 UBG). Rozdział zamyka zdanie streszczające sens całej opowieści: mimo śmierci prześladowcy głoszenie ewangelii nie ustaje — „A słowo Pana rozrastało się i rozmnażało” (Dz 12,24 UBG).

„Herod” z Dziejów 12 to — zgodnie z niemal jednomyślną opinią historyków i egzegetów — Agryppa I, a nie jego dziadek Herod Wielki (zmarły w 4 r. p.n.e.) ani syn Agryppa II (przed którym stawał później Paweł, Dz 25–26). Tylko Agryppa I rządził w Judei w latach, gdy toczy się akcja Dziejów 12, i tylko on zmarł nagle w Cezarei w sposób opisany przez Józefa Flawiusza.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie i panowanie Agryppy I w latach 41–44 n.e., jego dwutorowa polityka mennicza oraz sam fakt nagłej śmierci w Cezarei wkrótce po publicznym uznaniu go za istotę boską — to potwierdzają niezależnie od siebie Józef Flawiusz i Łukasz. Zbieżność dwóch niezależnych, pierwszowiecznych relacji co do miejsca, przebiegu i przyczyny śmierci to rzadki przypadek tak mocnego pozabiblijnego potwierdzenia konkretnego wydarzenia z Nowego Testamentu.
  • Dyskutowane — dokładne miejsce śmierci: Józef Flawiusz pisze wprost o „teatrze”, ale badacz Todd Bolen (BiblePlaces.com) zwraca uwagę, że budynek teatru nie jest zwrócony w stronę pozwalającą na opisane odbicie słońca, a igrzyska z wyścigami raczej odbywały się w pobliskim owalnym amfiteatrze (tzw. Wielkim Stadionie) Heroda Wielkiego. Kenneth Holum, wieloletni kierownik wykopalisk w Cezarei, przyjmuje relację dosłownie i wskazuje na teatr — odkopany przez włoską ekspedycję Antonia Frovy w 1961 r., gdzie znaleziono też kamień z inskrypcją Piłata. Spór dotyczy interpretacji, nie istnienia ruin.
  • Dyskutowane — które to było święto: źródła nie rozstrzygają, czy chodziło o pięcioletnie igrzyska założycielskie Cezarei, czy o urodziny Klaudiusza.
  • Status tematu pozostaje potwierdzone — rdzeń wydarzenia jest udokumentowany niezależnie w źródłach żydowskich i chrześcijańskich oraz materialnie przez numizmatykę; otwarte pozostają wyłącznie drugorzędne szczegóły topograficzne i kalendarzowe.

Znaczenie

Monety Agryppy I są namacalnym, precyzyjnie datowanym potwierdzeniem, że w latach, o których mówi Dzieje Apostolskie 12, w Judei panował król noszący dokładnie ten sam tytuł — „basileus” — jakim określają go Józef Flawiusz i Łukasz. To drobny, ale ważny element układanki chronologicznej: narracja Dziejów jest osadzona w realnym, sprawdzalnym kontekście politycznym.

Jeszcze istotniejsza jest zbieżność dwóch niezależnych relacji o śmierci tego samego władcy, w tym samym mieście, w podobnych okolicznościach — publiczne przyjęcie boskiej czci i błyskawiczna, śmiertelna choroba. To nie „dowodzi” cudu opisanego przez Łukasza — Józef Flawiusz przedstawia śmierć Agryppy jako karę za pychę zapowiedzianą złym omenem, Łukasz zaś jako interwencję anioła Pana. Oba ujęcia różnią się teologicznie, choć opisują najprawdopodobniej to samo zdarzenie widziane z dwóch perspektyw kulturowych — a taka zbieżność jest właśnie tym, czego historycy oczekują po relacjach o prawdziwych wydarzeniach.

W Dziejach epizod ten pełni funkcję kompozycyjną: zamyka opowieść o prześladowaniu młodego Kościoła i wprowadza zdanie podsumowujące — że mimo śmierci Jakuba, uwięzienia Piotra i śmierci samego prześladowcy, głoszenie ewangelii nie zostało powstrzymane. Śmierć Agryppy nie jest tu ciekawostką historyczną, lecz ilustracją tezy przewijającej się przez całą księgę: losy Kościoła nie zależą od układów politycznych ani od siły władców, którzy się z nim zmagają.

Źródła

Więcej wpisów