Skrybowie Biblia

Wielki głód za Klaudiusza

Wielki głód za Klaudiusza

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Prorok imieniem Agabos przybywa z Jerozolimy do Antiochii i zapowiada, że „w całej ziemi” nastanie wielki głód. Kilka wersetów dalej Łukasz podaje szczegół, którego biblijni autorzy zwykle unikają: imię panującego cesarza. Czy taki kataklizm faktycznie się wydarzył, czy to tylko literacki sposób na podkreślenie powagi chwili? Rzymscy historycy, żydowski kronikarz, papirusy z egipskich pól uprawnych i inskrypcje z Koryntu opisują serię kryzysów żywnościowych z czasów Klaudiusza – tylko że każde z tych źródeł mówi o nieco innym miejscu i roku.

Wielki głód za Klaudiusza
Fot. autor nieznany, CC BY 2.5, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Tu nie chodzi o jedno stanowisko archeologiczne ani pojedynczy artefakt, lecz o zbiór niezależnych świadectw historycznych i dokumentów, które razem odtwarzają obraz powtarzających się kryzysów żywnościowych za panowania Klaudiusza (41–54 r. n.e.):

  • Swetoniusz, rzymski biograf cesarzy, w Żywocie Klaudiusza (rozdz. 18) opisuje, jak wskutek długotrwałych susz i niedoboru zboża rozwścieczony tłum otoczył cesarza na Forum Romanum i obrzucił go kawałkami chleba. Po tym zdarzeniu wprowadził zachęty dla kupców zbożowych (odszkodowania za straty w rejsach zimowych, obywatelstwo dla armatorów) i zbudował nowy port w Ostii.
  • Tacyt w Rocznikach (12.43) opisuje niedobór zboża graniczący z głodem w 51 r., kiedy zapasy w Rzymie starczały już tylko na piętnaście dni, a lud niemal przygniótł cesarza na forum, zanim kryzys złagodziła łagodna zima.
  • Józef Flawiusz, żydowski historyk, w Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates 20.2.5 oraz 20.5.2) pisze wprost o „wielkim głodzie” w Judei za prokuratorów Kuspiusza Fadusa i Tyberiusza Juliusza Aleksandra (ok. 44–48 r.). Opisuje, jak królowa Helena z Adiabene, konwertytka na judaizm, wysłała sługi do Aleksandrii po zboże i na Cypr po figi, by ratować głodujących w Jerozolimie; jej syn, król Izates, przysłał na ten cel znaczne sumy pieniędzy.
  • Papirusy z rzymskiego Egiptu z lat 45–46 dokumentują nietypowo wysoki poziom wylewu Nilu, nieopłacalność uprawy pszenicy i podwyższone ceny zboża – historycy gospodarczy (analizy cytowane m.in. przez „Mouseion” i „Journal of Economic History”) traktują to jako niezależne potwierdzenie realnego kryzysu rolnego w tym regionie.
  • Inskrypcje z Koryntu upamiętniają Tyberiusza Klaudiusza Dinippusa, trzykrotnego curator annonae – miejskiego urzędnika ds. zboża, powoływanego zwykle tylko w kryzysie. Według Danylaka i Wintera jego służba przypadała na ok. 51 r., czyli czas pobytu Pawła w Koryncie.
  • Euzebiusz z Cezarei, chrześcijański historyk z IV w., w Historii kościelnej (2.8) cytuje relację Józefa Flawiusza o głodzie i łączy ją z proroctwem Agabosa, uznając je za dosłownie spełnione „na całym świecie” (gr. oikoumene).

Żadne z tych źródeł nie opisuje jednego, ograniczonego wydarzenia – raczej serię kryzysów rozłożonych na kilkanaście lat panowania Klaudiusza, obejmujących różne części cesarstwa: Rzym, Egipt, Grecję i Judeę.

Powiązanie z Pismem

Fragment Dziejów Apostolskich 11,27–30 opisuje moment, w którym Kościół w Antiochii dowiaduje się o nadchodzącej katastrofie i reaguje konkretną pomocą materialną:

„A w tych dniach przybyli z Jerozolimy do Antiochii prorocy. I jeden z nich, imieniem Agabos, powstał i oznajmił przez Ducha, że w całej ziemi nastanie wielki głód. Nastał on za cesarza Klaudiusza” (Dz 11,27–28 UBG).

Dalej Łukasz relacjonuje reakcję wspólnoty: „Wtedy uczniowie, każdy z nich według swoich możliwości, postanowili posłać pomoc do braci, którzy mieszkali w Judei. Tak też zrobili, posyłając ją starszym przez ręce Barnaby i Saula” (Dz 11,29–30 UBG). Rozdział 12 zamyka wątek krótko: „Barnaba zaś i Saul po wykonaniu posługi wrócili z Jerozolimy, zabierając ze sobą Jana, którego nazywano Markiem” (Dz 12,25 UBG).

Warto zwrócić uwagę na rzadki u Łukasza zabieg: zamiast pozostawić proroctwo w sferze ogólnikowej pobożności, autor kotwiczy je w konkretnej, sprawdzalnej chronologii rzymskiej – „za cesarza Klaudiusza”. To deklaracja, że opisywane wydarzenie da się zweryfikować niezależnie od tekstu biblijnego, i dlatego od dawna przyciąga uwagę historyków starożytności, nie tylko egzegetów.

Co pewne, a co dyskutowane

Co jest dobrze udokumentowane:

  • Za panowania Klaudiusza dochodziło do poważnych niedoborów zboża i wzrostu cen żywności – potwierdzają to niezależnie źródła pogańskie (Swetoniusz, Tacyt) i żydowskie (Józef Flawiusz), co samo w sobie jest rzadkością dla starożytności.
  • Józef Flawiusz jednoznacznie opisuje „wielki głód” w Judei za Fadusa i Tyberiusza Aleksandra oraz akcję pomocową królowej Heleny – najbliższe geograficznie i chronologicznie wydarzenie do tego, o którym mówi Agabos.
  • Papirusy egipskie z połowy lat 40. dostarczają niezależnego, dokumentowego potwierdzenia kryzysu rolnego w Egipcie w tym samym okresie.
  • Inskrypcje korynckie potwierdzają realny kryzys zaopatrzeniowy w Grecji ok. 51 r., na tyle poważny, że miasto trzykrotnie powoływało specjalnego urzędnika ds. zboża.

Co pozostaje przedmiotem dyskusji wśród badaczy:

  • Czy była to jedna, powiązana przyczynowo fala głodu ogarniająca całe imperium (tezę tę postawił Kenneth Gapp, „The Universal Famine under Claudius”, 1935), czy raczej luźno powiązany ciąg lokalnych kryzysów – to drugie stanowisko dominuje we współczesnych opracowaniach z historii gospodarczej.
  • Dokładna chronologia głodu w Judei: Józef Flawiusz łączy go z dwoma kolejnymi prokuratorami, co część badaczy czyta jako początek w 44 r. i kontynuację do 46–48 r., podczas gdy Orozjusz osobno datuje głód w Rzymie na 9.–11. rok panowania Klaudiusza (ok. 49–51 r.) – nie wszyscy zgadzają się, czy to ten sam epizod.
  • Utożsamienie wyprawy Barnaby i Saula z konkretną wizytą Pawła w Jerozolimie: część egzegetów (za F.F. Bruce’em) łączy ją z Ga 2,1–10, inni – z odrębną, wcześniejszą wizytą; spór ważny dla chronologii życia Pawła, nierozstrzygalny na podstawie źródeł pozabiblijnych.
  • Euzebiuszowe odczytanie proroctwa Agabosa jako dosłownie „ogólnoświatowego” bywa dziś oceniane jako retoryczne uogólnienie kilku odrębnych regionalnych kryzysów pod jednym szyldem, nie opis jednego zdarzenia o zasięgu globalnym.

Status pozostaje mieszany: rdzeń relacji – realny, dotkliwy głód w Judei za Klaudiusza – jest wielokrotnie i niezależnie potwierdzony, natomiast dosłowność „w całej ziemi” oraz szczegółowa chronologia epizodów pozostają przedmiotem debaty.

Znaczenie

Po pierwsze, fragment pokazuje młody Kościół w Antiochii – wspólnotę złożoną z Żydów i pogan – organizujący z własnej inicjatywy pomoc materialną dla braci w odległej Judei, ponad podziałami etnicznymi. To wydarzenie to swego rodzaju prototyp późniejszej, szerzej zakrojonej zbiórki, którą Paweł prowadził wśród kościołów Azji Mniejszej i Grecji na rzecz „świętych w Jerozolimie” (por. Rz 15,25–28; 1 Kor 16,1–4; 2 Kor 8–9) – solidarność materialna staje się w Nowym Testamencie stałym elementem życia wspólnot, nie jednorazowym gestem.

Po drugie, fakt, że Łukasz przypisuje proroctwo konkretnemu, weryfikowalnemu panowaniu, świadczy o dbałości o osadzenie narracji w realnym czasie – podobnie jak przy innych wzmiankach o urzędnikach rzymskich w Dziejach. Zbieżność między tym szczegółem a świadectwami rzymskimi, żydowskimi i papirusowymi nie „dowodzi” cudowności proroctwa Agabosa, ale pokazuje, że autor natchniony opisywał wydarzenia rozgrywające się w realnym, sprawdzalnym świecie.

Po trzecie, historia głodu za Klaudiusza przypomina, jak krucha bywała egzystencja w starożytnym świecie śródziemnomorskim – słaba pora deszczowa czy nietypowy wylew Nilu potrafiły w ciągu miesięcy przełożyć się na głód w odległych prowincjach i zamieszki na rzymskim forum. Reakcja Antiochii – konkretna pomoc zamiast samego współczucia – nabiera przez to dodatkowej wymowy.

Źródła

Więcej wpisów