Skrybowie Biblia

Assos — archaiczna świątynia Ateny i port, dokąd Paweł szedł pieszo

Assos — archaiczna świątynia Ateny i port, dokąd Paweł szedł pieszo

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Dlaczego Paweł, mając do dyspozycji łódź czekającą w porcie, wybrał dłuższą i męczącą drogę pieszo przez wzgórza Troady, podczas gdy jego towarzysze popłynęli morzem? Autor Dziejów Apostolskich zapisuje ten szczegół bez komentarza — jakby uznał go za oczywisty dla czytelników znających tamtejszą geografię. Miasto, w którym obie grupy miały się spotkać, Assos, dziś odsłania przed archeologami świątynię widoczną z daleka na morzu, dwa sztuczne porty i mury obronne, które przetrwały ponad dwadzieścia trzy stulecia w stanie budzącym podziw specjalistów.

Assos — archaiczna świątynia Ateny i port, dokąd Paweł szedł pieszo
Fot. Sonnyhill, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Assos leży dziś we wsi Behramkale, w prowincji Çanakkale w północno-zachodniej Turcji, na południowym wybrzeżu półwyspu Biga (starożytnej Troady), naprzeciw wyspy Lesbos. Miasto założyli osadnicy eolscy z Lesbos, prawdopodobnie z Metymny, około 1000–900 r. p.n.e. Charakterystyczną cechą jest wulkaniczne wzgórze akropolu wznoszące się stromo na wysokość szacowaną w źródłach na 235–238 m n.p.m. — widoczne z morza z bardzo dużej odległości.

Na szczycie akropolu stoi świątynia Ateny wzniesiona około 530 r. p.n.e. Jest to jedyny znany zachowany przykład archaicznej świątyni doryckiej w całej Azji Mniejszej. Miała plan perypteralny (kolumnada otaczająca budynek) z sześcioma kolumnami na krótszych bokach i trzynastoma na dłuższych; z pierwotnych 38 kolumn do dziś stoi sześć, częściowo zrekonstruowanych. Blok budowlany to andezyt wykuty wprost ze skały akropolu. Osobliwością jest połączenie porządku doryckiego (kolumny, triglify) z rzeźbionym fryzem na architrawie — elementem typowym dla porządku jońskiego, przedstawiającym sceny mitologiczne: walkę Heraklesa z centaurami i triton oraz walki zwierząt.

Pierwsze wykopaliska prowadził w latach 1881–1883 Archaeological Institute of America pod kierunkiem Josepha Thachera Clarke’a i Francisa H. Bacona. Wśród asystentów pracował młody Robert Koldewey, który kilkanaście lat później zyskał sławę jako odkrywca Babilonu i Bramy Isztar. Znaleziska podzielono zgodnie z ówczesną praktyką: fragmenty fryzu trafiły do Luwru, Muzeum Archeologicznego w Stambule, Museum of Fine Arts w Bostonie oraz do muzeum w Çanakkale. Od 1981 r. wykopaliska kontynuują archeolodzy tureccy, a od 2017 r. stanowisko figuruje na tureckiej liście wstępnej UNESCO.

Poniżej akropolu biegną znakomicie zachowane mury miejskie z połowy IV w. p.n.e. — ok. 5 km długości, z basztami (niektóre wieże bramne sięgają 14 m) i kilkoma bramami, uznawane za jeden z najlepiej zachowanych zespołów fortyfikacji greckich w ogóle. Osłaniały od południa dwa niewielkie sztuczne porty, wyposażone niegdyś w urządzenia do przeciągania statków po lądzie, by omijać wzburzone wody Troady; dziś ślady jednego z molo widać pod współczesnym pirsem. W obrębie murów leżą też agora, buleuterion, gimnazjon (II w. p.n.e.) oraz teatr z III w. p.n.e. na ok. 5 tys. widzów. W nekropolii odkryto sarkofagi z miejscowego wapienia, o których Pliniusz Starszy pisał, że rozkładały ciało niemal doszczętnie w czterdzieści dni — od greckiego sarx (ciało) i phagein (pożerać) wywodzi się samo słowo „sarkofag”.

Assos ma też epizod filozoficzny: w 348 r. p.n.e. osiadł tu Arystoteles, zaproszony przez władającego miastem Hermiasza z Atarneus, ożenił się z jego bratanicą Pytią i prowadził badania zoologiczne, zanim po śmierci Hermiasza (zamordowanego przez Persów) wyjechał do Macedonii jako nauczyciel Aleksandra Wielkiego. Na tym samym wzgórzu, obok ruin świątyni, stoi meczet Hüdavendigar z drugiej połowy XIV w. — ślad epoki osmańskiej.

Powiązanie z Pismem

Jedyna biblijna wzmianka o Assos znajduje się w Dziejach Apostolskich 20, podczas trzeciej podróży misyjnej Pawła, gdy apostoł wracał przez Macedonię i Azję Mniejszą w stronę Jerozolimy, wioząc zbiórkę dla tamtejszych wierzących. Wcześniej, w Troadzie, doszło do znanego zdarzenia ze wskrzeszeniem Eutychusa (Dz 20,7–12); zaraz potem Łukasz relacjonuje logistykę dalszej podróży:

„My zaś, wsiadłszy wcześniej na statek, popłynęliśmy do Assos, skąd mieliśmy zabrać Pawła. Tak bowiem postanowił, sam chcąc iść pieszo” (Dz 20,13 UBG).

„Kiedy spotkał się z nami w Assos, zabraliśmy go i przybyliśmy do Mityleny” (Dz 20,14 UBG).

Statek towarzyszy musiał opłynąć przylądek Lekton, co wydłużało trasę morską; Paweł natomiast poszedł lądem, najprawdopodobniej dobrze utrzymaną drogą rzymską wiodącą w poprzek nasady półwyspu — dystans oceniany w literaturze na od ok. 30 do 50 km, w zależności od tego, którą trasę się przyjmie. Tekst nie podaje powodu tej decyzji — mówi jedynie, że „tak postanowił”. Dalsza część rozdziału pokazuje, dlaczego czas tak bardzo się liczył: „Spieszył się bowiem, aby, jeśli to możliwe, być na dzień Pięćdziesiątnicy w Jerozolimie” (Dz 20,16 UBG). Z Assos grupa popłynęła razem do Mityleny na Lesbos, a następnie przez Chios, Samos i Milet — trasą, którą archeolodzy i historycy żeglugi antycznej potrafią dziś zrekonstruować krok po kroku właśnie dzięki znajomości ówczesnych portów, w tym tych odsłoniętych w Assos.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalna jest identyfikacja stanowiska: Assos nigdy nie zniknęło z pamięci geograficznej regionu, a ciągłość nazwy (dziś Behramkale) oraz inskrypcje i pozostałości architektoniczne potwierdzają lokalizację ponad wszelką wątpliwość. Datowanie świątyni Ateny na ok. 530 r. p.n.e. oraz murów miejskich na połowę IV w. p.n.e. opiera się na analizie stylistycznej architektury i ceramiki i jest przyjmowane zgodnie w literaturze fachowej.

  • Trasa i dystans marszu Pawła — źródła podają rozbieżne liczby: od ok. 21 mil (34 km) w linii prostej po ok. 31 mil (50 km) domniemaną trasą drogi rzymskiej przez okolice Smintheionu. Dokładny przebieg starożytnej drogi nie jest w pełni potwierdzony archeologicznie na całej długości, więc podawane odległości pozostają szacunkiem.
  • Motyw wyboru drogi pieszej przez Pawła — tekst biblijny nie podaje przyczyny. Część badaczy (np. Mark Wilson) sugeruje wymiar osobistej refleksji przed czekającym go w Jerozolimie cierpieniem, inni wskazują na prostszy powód praktyczny: piesza trasa w poprzek przesmyku była krótsza czasowo niż opłynięcie przylądka Lekton żaglowcem zależnym od wiatru. Pismo nie rozstrzyga między tymi interpretacjami.
  • Wapień „pożerający ciało” — relację Pliniusza Starszego o sarkofagach z Assos część badaczy traktuje jako opis realnego zjawiska (przyspieszony rozkład wskutek właściwości alkalicznych skały), inni jako etymologię ludową, dopisaną wtórnie do już istniejącej nazwy kamienia. Sprawa pozostaje otwarta.
  • Drobne rozbieżności pomiarowe — wysokość akropolu bywa podawana jako 235, 236 lub 238 m n.p.m. w zależności od źródła; różnice są kosmetyczne i nie wpływają na obraz całości.

Znaczenie

Assos nie dostarcza inskrypcji z imieniem Pawła ani żadnego bezpośredniego „dowodu” biblijnego zdarzenia — i nie taka jest jego wartość. Znaczenie polega na czymś bardziej podstawowym: teren i infrastruktura portowa dokładnie odpowiadają mimochodem podanym przez Łukasza szczegółom logistycznym — miasto nadmorskie, osiągalne zarówno pieszo w ciągu jednego–dwóch dni, jak i drogą morską wymagającą opłynięcia przylądka. Taka przypadkowa zgodność geograficzna, powtarzająca się w wielu miejscach Dziejów Apostolskich, jest argumentem — nie „dowodem” w sensie matematycznym, lecz spójnym rysem — za tym, że autor tej księgi opisywał realne, znane sobie trasy, a nie scenerię umowną czy legendarną.

Miejsce to pokazuje też świat, w którym poruszał się Paweł: w pełni hellenistyczne miasto z tradycją filozoficzną (Arystoteles), świątynią pogańską widoczną z każdego statku płynącego wzdłuż wybrzeża i infrastrukturą portową typową dla śródziemnomorskiej sieci miast, przez które przechodziła wczesnochrześcijańska misja. Assos zajmuje wreszcie osobne miejsce w historii archeologii klasycznej — to jedna z pierwszych wypraw młodego Archaeological Institute of America, a wśród jej uczestników znalazł się człowiek, który później odsłonił Babilon i Bramę Isztar.

Źródła

Więcej wpisów