Wprowadzenie
Lakisz było — po Jerozolimie — najważniejszą warownią Judy. To właśnie tę twierdzę prorok Micheasz z Moreszet wymienił z imienia w swoim lamencie nad miastami Szefeli (Mi 1,13). Wieki później stanowisko dostarczyło jednego z najbardziej wstrząsających znalezisk biblijnej archeologii: jaskini pełnej ludzkich czaszek. Przez dziesięciolecia widziano w niej masowy grób ofiar asyryjskiego oblężenia. Dziś ta interpretacja jest przedmiotem poważnego sporu i dobrze pokazuje różnicę między tym, co pewne, a tym, co dyskutowane.
Czym jest odkrycie
Chodzi o tzw. jaskinię 120 (oraz kilka sąsiednich, m.in. 107 i 116) na Tel Lakisz — starożytnym kopcu osadniczym Tell ed-Duweir w judejskiej Szefeli, ok. 40 km na południowy zachód od Jerozolimy. Jaskinie odsłonięto podczas pierwszej systematycznej ekspedycji na to stanowisko: Wellcome-Marston Archaeological Research Expedition, prowadzonej w latach 1932–1938 przez brytyjskiego archeologa Jamesa Leslie Starkeya (zamordowanego przez uzbrojonych napastników w 1938 r.).
Skala znaleziska jest wyjątkowa. Starkey raportował setki czaszek; łącznie w czterech jaskiniach mówi się o szczątkach ok. 1500 osób — to największe nagromadzenie ludzkich czaszek, jakie kiedykolwiek odkopano na Bliskim Wschodzie. Znaczną część (ok. 695 czaszek) poddano badaniom antropologicznym w Londynie już w latach 30. XX w. (D. L. Risdon, 1939); część kolekcji do dziś przechowuje Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Materiał jaskiń opracowała następnie Olga Tufnell w monumentalnej publikacji „Lachish III (Tell ed-Duweir): The Iron Age” (1953).
Powiązanie z Pismem
Micheasz prorokował „za dni Jotama, Achaza i Ezechiasza, królów Judy” (Mi 1,1, UBG) — a więc w czasie narastającego zagrożenia asyryjskiego, które osiągnęło kulminację w kampanii Sennacheryba w 701 r. p.n.e. W lamencie nad miastami Judy prorok kieruje do Lakisz szczególnie ostre słowa:
Zaprzęgaj konie do rydwanu, mieszkanko Lakisz, która jesteś powodem grzechu córki Syjonu, gdyż w tobie znalezione są przestępstwa Izraela. (Mi 1,13, UBG)
Lakisz — potężny ośrodek militarny — zostaje tu napiętnowane jako to, które „wprowadziło grzech” do córki Syjonu. Upadek miasta pod naporem Asyrii jest wielokrotnie poświadczony w Piśmie (2 Krl 18–19; 2 Krn 32; Iz 36–37) oraz w źródłach asyryjskich: słynne reliefy z pałacu Sennacheryba w Niniwie (dziś w British Museum) przedstawiają szturm na Lakisz w drobiazgowych szczegółach.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus badaczy)
- Lakisz zostało zdobyte i zniszczone przez Asyrię w 701 r. p.n.e. — świadczą o tym warstwa zniszczenia (Stratum III), unikatowa rampa oblężnicza (najstarsza znana i jedyna zachowana w terenie asyryjska rampa oblężnicza na starożytnym Bliskim Wschodzie), tysiące grotów strzał i pocisków procy.
- Oblężenie jest niezależnie potwierdzone przez reliefy z Niniwy oraz teksty asyryjskie.
- Jaskinia 120 faktycznie zawierała szczątki ogromnej liczby ludzi.
Dyskutowane
- Czy czaszki to ofiary oblężenia z 701 r. p.n.e.? Tak głosiła interpretacja tradycyjna (Starkey, Tufnell). W 2022 r. Yosef Garfinkel i Eylon Cohen zakwestionowali ją w Oxford Journal of Archaeology („A Violent End or a Respectful Beginning? Cave 120 at Lachish Revised”).
- Kluczowy argument: w jaskini znaleziono niemal wyłącznie czaszki, przy niemal całkowitym braku pozostałych kości szkieletu — co nie pasuje do pośpiesznego wrzucenia całych ciał pomordowanych. Zdaniem Garfinkela i Cohena wielkoskalowe wydobycie kamienia (prawdopodobnie pod budowę muru miejskiego w VII w. p.n.e.) zniszczyło starsze jaskinie grobowe; wydobyte z nich czaszki — każda symbolizująca zmarłego — zebrano i pochowano ponownie z szacunkiem. Byłby to więc wtórny pochówek (ossuarium), a nie ślad masakry.
- Trzeba zaznaczyć, że jest to hipoteza rewizyjna, a nie ustalony konsensus: tradycyjne powiązanie depozytu z oblężeniem 701 r. p.n.e. wciąż bywa powtarzane, a datowanie i geneza nagromadzenia czaszek pozostają przedmiotem dyskusji.
- Wzmiankowane w dawnych raportach kości zwierzęce z górnej części wypełniska jaskini nie doczekały się rzetelnego opracowania zoologicznego, więc ich znaczenie dla datowania depozytu pozostaje niepewne.
Znaczenie
Nie należy twierdzić, że jaskinia 120 „udowadnia Biblię”. Uczciwiej powiedzieć, że archeologia Lakisz potwierdza realność świata, w którym prorokował Micheasz: potężną twierdzę Judy, jej militarne znaczenie i gwałtowny upadek pod naporem Asyrii. Reliefy, rampa i warstwa zniszczenia to twarde, zbieżne dane historyczne. Sama zaś zagadka masowego grobu jest lekcją pokory w badaniu: to samo znalezisko przez blisko sto lat czytano jako „dowód rzezi”, a dziś część poważnych badaczy widzi w nim raczej akt pobożnego, powtórnego pochówku.
Dla czytelnika Pisma płynie stąd wezwanie samego Micheasza — nie do tryumfalizmu, lecz do sprawiedliwości i pokornego chodzenia przed Jahwe (por. Mi 6,8). Lakisz, w którym „znalezione są przestępstwa Izraela”, poniosło konsekwencje; kamienie, rampa i kości przypominają, że słowa proroków zapadały w konkretną, dotykalną historię.
Źródła
- Y. Garfinkel, E. Cohen, „A Violent End or a Respectful Beginning? Cave 120 at Lachish Revised”, Oxford Journal of Archaeology 41(4), 2022, s. 373–396 (doi: 10.1111/ojoa.12254).
- O. Tufnell, „Lachish III (Tell ed-Duweir): The Iron Age”, Oxford University Press, 1953 (opis jaskiń 107 i 120).
- D. L. Risdon, „A Study of the Cranial and Other Human Remains from Palestine Excavated at Tell Duweir (Lachish)”, Biometrika 31, 1939.
- Biblical Archaeology Society, „Sennacherib’s Siege of Lachish”.
- „Tel Lachish”, Wikipedia (wersja angielska).
- Library of Congress, fotografia „Closer view of skulls in tomb 120” (Matson Photograph Collection).
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): Mi 1,1.13; 6,8.