Skrybowie Biblia

Aszkelon — cmentarzysko filistyńskie i badanie DNA

Aszkelon — cmentarzysko filistyńskie i badanie DNA

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Filistyni to jedni z najbardziej rozpoznawalnych przeciwników Izraela — tło opowieści o Samsonie, Goliacie i wojnach Dawida. Biblia twierdzi jednak coś więcej niż tylko to, że byli wrogami: mówi, że w ogóle nie byli rdzennymi mieszkańcami Kanaanu, lecz przybyszami zza morza, z odległego Kaftor. Przez stulecia był to wyłącznie zapis w starożytnym tekście. Czy dało się go kiedykolwiek sprawdzić? W Aszkelonie — jednym z pięciu głównych miast filistyńskich — archeolodzy natrafili na znalezisko, które pozwoliło zajrzeć niemal wprost do genów tych ludzi.

Czym jest to „odkrycie”

W istocie chodzi o dwa powiązane odkrycia. Pierwszym jest pierwsze w historii odkopane cmentarzysko filistyńskie. Ekspedycja Leon Levy do Aszkelonu (działająca w latach 1985–2016), kierowana przez Lawrence’a E. Stagera (Harvard) oraz Daniela M. Mastera (Wheaton College), natrafiła na nie w 2013 roku i badała je przez cztery sezony, do 2016. Wcześniej filistyńskie zwyczaje pogrzebowe rekonstruowano wyłącznie z pojedynczych grobów i domysłów — tu po raz pierwszy pojawił się cały, zorganizowany cmentarz.

  • Odsłonięto szczątki ponad 210 osób, pochowanych w prostych jamach grobowych, w murowanych grobowcach z ciosanego kamienia oraz w naczyniach kremacyjnych.
  • Grobom towarzyszyło bogate wyposażenie: ceramika, biżuteria, wyroby metalowe i osobiste pieczęcie.
  • Cmentarzysko datowano na XI–VIII w. p.n.e. (epoka żelaza II), a część darów grobowych na X–IX w. p.n.e.

Drugim odkryciem jest analiza starożytnego DNA, opublikowana 3 lipca 2019 roku w czasopiśmie Science Advances przez zespół pod kierunkiem Michal Feldman z Instytutu Maxa Plancka w Jenie (współautorzy m.in. Daniel Master, Choongwon Jeong i Johannes Krause). Badaczom udało się odzyskać materiał genetyczny dziesięciu osób z Aszkelonu, obejmujących trzy okresy:

  • 3 osoby z epoki brązu — kananejskie „tło” sprzed przybycia Filistynów (poł. II tys. p.n.e.);
  • 4 niemowlęta z wczesnej epoki żelaza (XII–XI w. p.n.e.), pochowane pod klepiskami domów;
  • 3 osoby z późniejszej epoki żelaza — z samego cmentarzyska (XI–VIII w. p.n.e.).

Kluczowy wynik: u mieszkańców z wczesnej epoki żelaza pojawił się komponent genetyczny pochodzenia południowoeuropejskiego (egejskiego), którego nie było u ich poprzedników z epoki brązu. Modelowanie wiązało go z populacjami epoki żelaza z terenów Grecji, Półwyspu Iberyjskiego i Sardynii. Sygnał ten pojawił się na przełomie epok brązu i żelaza — czyli mniej więcej wtedy, kiedy niezależnie datuje się przybycie Filistynów (XII w. p.n.e.).

Powiązanie z Pismem

Biblia konsekwentnie wskazuje na zamorskie, nie-kananejskie pochodzenie Filistynów. Najmocniej mówi o tym prorok Amos, który w imieniu Jahwe (PAN) stawia migrację Filistynów na równi z wyjściem Izraela z Egiptu — Bóg kieruje wędrówkami wszystkich narodów:

„Synowie Izraela, czy nie jesteście dla mnie jak synowie Etiopii? – mówi Pan. Czy nie wyprowadziłem Izraela z ziemi Egiptu, Filistynów z Kaftor i Syryjczyków z Kir?” (Am 9,7 UBG)

To samo miejsce pochodzenia — Kaftor — powraca u Jeremiasza w wyroczni przeciw Filistynom:

„Pan bowiem zniszczy Filistynów, resztę z wyspy Kaftor.” (Jr 47,4 UBG)

Podobnie Księga Powtórzonego Prawa wspomina Kaftorytów, którzy wyszli z Kaftor i osiedlili się na wybrzeżu w rejonie Gazy — czyli dokładnie tam, gdzie leżały późniejsze miasta filistyńskie:

„Także Awwitów, którzy mieszkali w Chazerim aż do Gazy, wytracili Kaftoryci, którzy wyszli z Kaftor, i zamieszkali na ich miejscu” (Pwt 2,23 UBG).

Kaftor (hebr. Kaftôr, akkadyjskie Kaptaru, egipskie Keftiu) większość badaczy utożsamia z Kretą i szerzej z obszarem egejskim. Dokładnie w tym kierunku wskazywały już wcześniej znaleziska archeologiczne: filistyńska ceramika z wczesnej epoki żelaza (tzw. monochromia i dwubarwna ceramika filistyńska) do złudzenia przypomina naczynia kultur egejskich, w tym mykeńskiej. Badanie DNA dołożyło do tej ceramicznej poszlaki niezależny, biologiczny argument.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest to, że cmentarzysko istnieje i zostało starannie wyeksplorowane, oraz że recenzowane badanie genetyczne wykazało realny napływ komponentu europejskiego do Aszkelonu na przełomie epok brązu i żelaza. Te dwa fakty nie są kwestionowane.

Dyskutowane lub wymagające ostrożności pozostaje kilka rzeczy — i warto je nazwać wprost, zamiast wyolbrzymiać wynik:

  • Skąd dokładnie przybysze — nie wiadomo. Sama Feldman zaznaczała, że modelowanie wskazuje „południowoeuropejską pulę genową jako prawdopodobne źródło”, ale precyzyjnego regionu (Kreta? Grecja lądowa? Sardynia? Iberia?) genetyka na razie nie rozstrzyga. Biblijna Kreta mieści się w tym zakresie, lecz DNA jej samo w sobie nie „wskazuje palcem”.
  • Najsilniejszy sygnał nie pochodzi z samego słynnego cmentarza. Europejski komponent najwyraźniej widać u czterech niemowląt z wczesnej epoki żelaza (pochowanych pod podłogami domów), a nie u osób z cmentarzyska — te były już genetycznie „rozcieńczone”. Gdyby badano wyłącznie cmentarz, wniosek mógłby być inny.
  • Sygnał był przejściowy. Jak zauważył Choongwon Jeong, w ciągu nie więcej niż dwóch stuleci ślad ten przestaje być wykrywalny — został wchłonięty przez lokalną, lewantyńską pulę genową. Genetyka mówi więc o pochodzeniu, nie o tożsamości: mieszkańcy pozostawali „Filistynami” dla sąsiadów jeszcze długo po tym, jak ich odrębność biologiczna się zatarła.
  • Mała próbka. Dziesięć genomów to bardzo niewiele; historycy tacy jak Eric Cline apelują o ostrożność w łączeniu danych genetycznych z konkretnymi kulturami i wydarzeniami, a genetyk Marc Haber przypomina, że takie „przejściowe impulsy” domieszki bywają trudne do uchwycenia.

Znaczenie

Wartość tego odkrycia nie polega na tym, że „archeologia udowodniła Biblię”. Polega na zbieżności trzech niezależnych świadectw: tekstu biblijnego, który od dawna mówił o zamorskim pochodzeniu Filistynów z Kaftor; stylu materialnego (ceramika egejska pojawiająca się nagle w XII w. p.n.e. na filistyńskim wybrzeżu); oraz — teraz — danych genetycznych, które w tym samym momencie rejestrują napływ europejskiej domieszki. Trzy różne rodzaje danych układają się w spójny obraz migracji ludów morskich.

Dla czytelnika Pisma szczególnie wymowny jest kontekst Amosa. Prorok nie chwali Filistynów — zapowiada im sąd. Ale mimochodem odsłania coś większego: że Bóg Izraela jest suwerenem nad dziejami także innych narodów, że to On „wyprowadził Filistynów z Kaftor” tak samo, jak Izraela z Egiptu. Starożytna pamięć etnograficzna zapisana w tym jednym wersecie okazuje się zaskakująco zgodna z tym, co dziś potrafimy odczytać z kości i ceramiki.

Źródła

Więcej wpisów