Autor: Redakcja Odkryj Biblię

Pośrodku ruin starożytnego Koryntu, na dawnym rynku (agorze/forum), zachowała się do dziś kamienna platforma — bema, czyli podwyższona trybuna, z której rzymscy urzędnicy odczytywali proklamacje i wydawali wyroki. To właśnie przed takim „sądem” — greckie bēma — stanął apostoł Paweł, gdy oskarżyli go korynccy Żydzi przed prokonsulem Achai, Gallionem (Dz 18,12–17). Odkrycie nie „dowodzi Biblii”, ale pozwala postawić stopę w konkretnym miejscu opisanym w Dziejach Apostolskich i — dzięki innemu znalezisku — dość precyzyjnie osadzić te wydarzenia w czasie.

Czym jest odkrycie

Co: monumentalna trybuna (łac. rostra, gr. bēma) z I wieku n.e., pierwotnie obłożona marmurem, wznosząca się mniej więcej 2,3 m (ok. 7,5 stopy) ponad bruk forum. Jej prostokątny cokół mierzył około 15,6 × 7,2 m, a nad nim wznosiła się otwarta konstrukcja o rzucie w kształcie litery U. Dziś marmurowe okładziny są w większości utracone, lecz masywny rdzeń budowli stoi in situ, na środku dawnego rynku.

Gdzie: centrum agory (forum) starożytnego Koryntu w Grecji, na obszarze systematycznie badanym od 1896 roku przez Amerykańską Szkołę Studiów Klasycznych w Atenach (ASCSA).

Kiedy i kto: bema została odsłonięta w toku wykopalisk w pierwszej połowie XX wieku; z jej badaniem i identyfikacją wiąże się nazwisko archeologa Oscara Broneera, prowadzącego prace w Koryncie w latach 1935–1936. To on wskazał, że rzymska rostra mogła być ową bemą wspomnianą w Dziejach. Identyfikację ułatwiła pobliska łacińska inskrypcja, wzmiankująca rostra i pokrycie ich marmurem na koszt fundatora.

Datownik chronologiczny — inskrypcja Galliona: osobne, kluczowe znalezisko pochodzi z Delf. To wyryty w kamieniu list (reskrypt) cesarza Klaudiusza, w którym pada imię „Lucjusz Juniusz Gallio… prokonsul Achai”. Pierwsze fragmenty odnaleźli francuscy badacze w 1905 roku, a łącznie zebrano dziewięć części. Wzmianka o 26. aklamacji Klaudiusza na imperatora datuje dokument na pierwszą połowę 52 roku n.e.

Powiązanie z Pismem

Sceneria z Dziejów jest zwięzła i konkretna. Łukasz zapisuje:

„A gdy Gallio był prokonsulem w Achai, Żydzi jednomyślnie powstali przeciw Pawłowi i przyprowadzili go przed sąd” (Dz 18,12, UBG).

Użyte tu przez UBG słowo „sąd” tłumaczy grecki termin bēma — właśnie ową trybunę sędziowską. Ten sam wyraz powraca w opisie zakończenia sprawy:

„I wypędził ich z sądu. Wtedy wszyscy Grecy schwytali Sostenesa, przełożonego synagogi, i bili go przed sądem, lecz Gallio na to nie zważał” (Dz 18,16–17, UBG).

Warto zauważyć, że Paweł trafił do Koryntu w kontekście głoszenia w synagodze „w każdy szabat” (Dz 18,4, UBG) i świadczenia, „że Jezus jest Chrystusem” (Dz 18,5, UBG) — Jeszua (Jezus) jako obiecany Mesjasz. Gallio odmówił rozstrzygania „słów, imion i waszego prawa” (Dz 18,15, UBG), uznając spór za wewnętrzną sprawę żydowską, a nie przestępstwo wobec Rzymu. To postawienie sprawy przed rzymskim urzędnikiem — na realnej, zachowanej trybunie — jest tłem, które archeologia pozwala dziś zobaczyć na własne oczy.

Co pewne, a co dyskutowane

Uznane za pewne (konsensus):

• W centrum forum Koryntu istnieje realna, rzymska bema z I wieku — rodzaj trybuny, jaki Łukasz opisuje.
• Gallio był historyczną postacią i faktycznie sprawował urząd prokonsula Achai — potwierdza to niezależnie inskrypcja z Delf.
• Chronologia: skoro dokument z Delf datuje się na pierwszą połowę 52 r. n.e., a prokonsulowie obejmowali roczną kadencję zwykle na przełomie wiosny i lata (część źródeł podaje 1 maja, inne 1 lipca), urzędowanie Galliona przypada mniej więcej na okres od połowy 51 do połowy 52 roku. To osadza półtoraroczny pobyt Pawła w Koryncie (Dz 18,11.18) około lat 50/51–52 — jeden z najpewniejszych „kotwic” całej chronologii Nowego Testamentu.

Dyskutowane / ostrożnie:

• Utożsamienie tej konkretnej zachowanej budowli z dokładnie tą bemą, przed którą stanął Paweł, jest uzasadnionym wnioskiem, nie zaś rzeczą „udowodnioną”. Sam Broneer formułował to jako możliwość („mogła być”).
• Dyskutowana bywa precyzyjna data budowy monumentu — datowanie na środek I wieku rodzi pytanie, na ile marmurowe wykończenie było już gotowe w chwili procesu Pawła (ok. 51 r.).
• Uczeni różnią się co do dokładnych miesięcy kadencji Galliona (m.in. wobec przekazu Seneki, że jego brat opuścił prowincję przed czasem z powodu choroby), co przekłada się na kilkumiesięczne wahania w datowaniu procesu.

Znaczenie

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura archeologia nie jest fundamentem wiary — nim pozostaje spisane Słowo. Bema w Koryncie i inskrypcja Galliona nie „potwierdzają Ewangelii”, ale pokazują, że relacja Łukasza jest osadzona w realnej geografii, w rzeczywistych instytucjach rzymskich i w sprawdzalnym czasie. Dzieje nie opowiadają mitu z „dawno, dawno temu”, lecz umieszczają służbę Pawła i głoszenie Jeszui (Jezusa) na konkretnym placu, przed konkretnym urzędnikiem, w konkretnym roku. Ta zgodność szczegółów — imię prokonsula, nazwa prowincji, typ trybuny — buduje zaufanie do rzetelności przekazu, pozostawiając samo świadectwo o Mesjaszu tam, gdzie umieszcza je Pismo: w mocy Słowa i działaniu Jahwe (PAN), nie w kamieniu.

Źródła

• Bible Archaeology Report, „FOOTSTEPS: Three Things in Corinth Paul Likely Saw” — biblearchaeologyreport.com
• Bible Archaeology Report, „Gallio: An Archaeological Biography” — biblearchaeologyreport.com
• American School of Classical Studies at Athens, „Oscar Broneer Papers” — ascsa.edu.gr
• BiblePlaces.com, „Picture of the Week: The Bema at Corinth” — bibleplaces.com
• HolyLandPhotos’ Blog, „NT Inscriptions — Gallio Proconsul of Achaia (Acts 18:12)” — holylandphotos.wordpress.com
• Ancient Corinth — Wikipedia — en.wikipedia.org
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 18,4–18.

Wśród znalezisk z czasów Drugiej Świątyni jeden napis ma szczególne znaczenie dla czytelnika Nowego Testamentu. To grecka inskrypcja ostrzegawcza, która zakazywała nie-Żydom wstępu na wewnętrzne dziedzińce Świątyni w Jerozolimie pod karą śmierci. Dzięki niej możemy niemal dosłownie stanąć przy barierze, wokół której rozegrał się dramat aresztowania apostoła Pawła.

Świątynia za czasów Jeszui (Jezusa) i apostołów była podzielona strefami świętości. Najbardziej zewnętrzny obszar, tzw. Dziedziniec Pogan, był otwarty dla wszystkich. Głębiej prowadziła niska kamienna balustrada zwana soreg, wyznaczająca granicę, której poganie nie mieli prawa przekroczyć. To właśnie przy tej granicy stały tablice ostrzegawcze.

Czym jest odkrycie

Kompletną tablicę odnalazł w 1871 roku francuski archeolog Charles Simon Clermont-Ganneau, na terenie dawnej szkoły ad-Dawadariya, tuż przy bramie al-Atim (Bab al-Atim) — jednej z bram prowadzących bezpośrednio na Wzgórze Świątynne. Znalezisko opublikował Palestine Exploration Fund. Ottomańskie władze przejęły tablicę i przewiozły ją do Konstantynopola — do dziś przechowuje ją Muzeum Archeologiczne w Stambule (nr inw. 2196 T).

W 1936 roku J. H. Iliffe odkrył podczas budowy drogi na zewnątrz Bramy Lwów (Bab al-Asbat, brama w murach Starego Miasta) drugi, częściowy fragment tego samego typu inskrypcji. Zachowały się na nim ślady czerwonej farby, którą pierwotnie podbarwiano litery, by rzucały się w oczy. Ten fragment znajduje się w Muzeum Izraela w Jerozolimie (IAA 1936-989).

Tekst wyryto po grecku (Josef Flawiusz wspomina też o wersjach łacińskich). Inskrypcję datuje się na okres herodiański, czyli mniej więcej lata 23 p.n.e. – 70 n.e., aż do zburzenia Świątyni przez Rzymian. Treść po polsku brzmi w przybliżeniu:

„Żadnemu cudzoziemcowi nie wolno wchodzić do wnętrza ogrodzenia i balustrady otaczającej świątynię. Kto zostanie schwytany, sam będzie winien swojej śmierci, która nastąpi”.

O takich tablicach pisał również żydowski historyk Josef Flawiusz, który opisał kamienną balustradę z ostrzeżeniami rozmieszczonymi w regularnych odstępach wokół świętego okręgu (Wojna żydowska 5,193–194; por. Dawne dzieje Izraela 15,417). Odkryta tablica potwierdziła jego relację niemal słowo w słowo.

Powiązanie z Pismem

Napis oświetla jedną z najbardziej dramatycznych scen Dziejów Apostolskich. Gdy Paweł przebywał w Świątyni, Żydzi z Azji podburzyli tłum, oskarżając go, że wprowadził poganina za zakazaną granicę. Oto ich słowa według dosłownego przekładu:

„Wołając: Mężowie Izraelici, pomóżcie! To jest człowiek, który wszędzie wszystkich naucza przeciwko ludowi i prawu, i temu miejscu, a nadto jeszcze i Greków wprowadził do świątyni i splugawił to święte miejsce” (Dz 21,28, UBG).

Następny werset wyjaśnia podstawę zarzutu: „Przedtem bowiem widzieli z nim w mieście Trofima z Efezu i sądzili, że Paweł wprowadził go do świątyni” (Dz 21,29, UBG). Trofim był Grekiem — poganinem. Zarzut, że przekroczył on soreg, dotykał dokładnie tego przestępstwa, przed którym ostrzegała inskrypcja: wtargnięcia obcoplemieńca w strefę zastrzeżoną. Napis nie „udowadnia” wydarzenia z Dziejów, ale pokazuje, że oskarżenie o „splugawienie świętego miejsca” nie było figurą retoryczną — odpowiadało realnemu, publicznie ogłoszonemu zakazowi, którego złamanie groziło śmiercią.

Co pewne, a co dyskutowane

Wśród badaczy panuje zgoda co do kilku spraw:

• autentyczność obu zachowanych inskrypcji (kompletnej i fragmentu) oraz ich herodiańska datacja;
• funkcja tablic: oddzielenie Dziedzińca Pogan od stref dostępnych tylko dla Żydów;
• zgodność treści z relacją Josefa Flawiusza;
• fakt, że taki właśnie zakaz stanowi tło oskarżenia z Dz 21.

Wyraźnie dyskutowane lub niepewne pozostają natomiast inne kwestie:

• Zakres kary śmierci. Josef Flawiusz twierdzi, że Rzymianie pozwalali stracić nawet obywatela rzymskiego, który przekroczył barierę (Wojna żydowska 6,124–126). Historycy różnie oceniają, jak dalece żydowskie władze świątynne dysponowały realnym prawem miecza (por. J 18,31), a jak dalece groziła raczej samosądowa reakcja tłumu — jak w przypadku Pawła.
• „Mur oddzielający” u Pawła. Wielu komentatorów łączy inskrypcję i balustradę soreg z „murem, który był przegrodą” z Listu do Efezjan (Ef 2,14). To spójne skojarzenie, ale sam Paweł mówi tam w sensie duchowym o zniesieniu wrogości między Żydem a poganinem, więc bezpośrednie utożsamienie z konkretną kamienną barierą pozostaje interpretacją, nie faktem archeologicznym.
• Pierwotna liczba i dokładne rozmieszczenie tablic — znamy je głównie z opisu Flawiusza, zachowały się zaś tylko dwa egzemplarze.

Znaczenie

Napis ostrzegawczy bywa nazywany „najbliższą nam rzeczą po samej Świątyni” — to jeden z nielicznych obiektów, które fizycznie należały do Herodowej Świątyni sprzed roku 70. Dla czytelnika Pisma jest on czymś więcej niż zabytkiem. Osadza opis z Dziejów w namacalnym, potwierdzonym kontekście: pokazuje, jak realna i ostra była granica między Izraelem a narodami w kulcie świątynnym.

Właśnie na tym tle mocniej wybrzmiewa przesłanie ewangelii. Bariera, która pod groźbą śmierci trzymała pogan na zewnątrz, uświadamia skalę tego, co według Nowego Testamentu dokonało się w Mesjaszu — pojednania i przybliżenia tych, którzy niegdyś byli „daleko”. Kamień ze Stambułu nie przesądza sporów teologicznych, ale pozwala nam dotknąć świata, w którym Jeszua (Jezus) nauczał, a Paweł został aresztowany.

Źródła

• Josef Flawiusz, Wojna żydowska 5,193–194; 6,124–126; Dawne dzieje Izraela 15,417.
• Temple Warning inscription — Wikipedia (data odkrycia, odkrywcy, muzea, numery inwentarzowe).
• The Times of Israel — „Ancient Temple Mount 'warning’ stone is 'closest thing we have to the Temple’”.
• K. C. Hanson — transkrypcja i tłumaczenie greckiego tekstu inskrypcji.
• CBN Israel — „Biblical Artifact: Temple Warning Inscription”.
• Armstrong Institute of Biblical Archaeology — „The Temple Warning Inscriptions: Closest Thing to the Temple We Have”.

W skalnych grobowcach wokół Jerozolimy archeolodzy znajdują setki kamiennych skrzynek na kości. Na wielu z nich wyryto imiona: Jeszua (Jezus), Josef (Józef), Miriam (Maria), Jaakow (Jakub). Dla czytelnika Ewangelii brzmi to jak lista bohaterów Nowego Testamentu — i właśnie dlatego wokół tych znalezisk narosło mnóstwo sensacji, ze słynnym (i spornym) „ossuarium Jakuba” na czele. Warto oddzielić to, co pewne, od tego, co pozostaje przedmiotem gorących sporów.

Czym jest to odkrycie

Ossuarium (l.mn. ossuaria) to kamienna skrzynka na kości, używana w Judei w tzw. pochówku wtórnym. Zwyczaj ten był rozpowszechniony mniej więcej od ok. 20 r. p.n.e. do zburzenia Jerozolimy w 70 r. n.e. Ciało zmarłego składano najpierw w wykutym w skale grobowcu; po około roku, gdy zostały już same kości, zbierano je do wapiennego ossuarium i podpisywano imieniem zmarłego. Wielki katalog L. Y. Rahmaniego (1994) opisuje 897 takich skrzynek ze zbiorów Państwa Izrael, z czego 227 nosi inskrypcje.

Kluczowa jest tu statystyka imion. Prace onomastyczne (m.in. Tal Ilan, „Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity”, 2002) pokazują, że Jeszua, Josef, Miriam i Jaakow należały do najczęstszych imion epoki. Zestawienie „Jeszua, syn Josefa” nie jest w tym korpusie wyjątkowe. To fundament dla wszystkiego, co dalej.

Trzy znaleziska zyskały największy rozgłos:

• Grobowiec w Talpiot (marzec 1980, dzielnica East Talpiot na południe od Starego Miasta) — odkryty przypadkiem podczas budowy, przebadany ratowniczo przez izraelski Departament Starożytności (wówczas jeszcze nie istniał Israel Antiquities Authority, powołany w 1990 r.; wykopaliskami kierował Josef Gat, publikację przygotował Amos Kloner). Zawierał dziesięć ossuariów, z których sześć miało napisy, m.in. spornie odczytywane „Jeszua bar Jehosef”, a także „Maria”, „Jose”, „Mariamene”, „Jehuda bar Jeszua” i „Matia”. Rozgłos przyniósł mu film dokumentalny „The Lost Tomb of Jesus” (2007) Simchy Jacoboviciego i Jamesa Camerona, ogłaszający go „grobem rodziny Jezusa”.
• Ossuarium Kajfasza (grudzień 1990, grobowiec w południowej Jerozolimie, rejon Lasu Pokoju) — również odsłonięte przypadkiem podczas prac budowlanych, przebadane przez Zvi Greenhuta (IAA). W grobie znaleziono dwanaście ossuariów; jedno, bogato zdobione, dwukrotnie opatrzono aramejskim napisem „Jehosef bar Kajafa” — „Józef, syn Kajfasza” (w dwóch nieco różniących się zapisach imienia); kryło m.in. kości mężczyzny ok. 60-letniego (obok szczątków kilku innych osób). Bywa wiązane z arcykapłanem Kajfaszem z Ewangelii. Przechowywane jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie.
• „Ossuarium Jakuba” — zaprezentowane na konferencji prasowej w Waszyngtonie 21 października 2002 r. (Hershel Shanks z Biblical Archaeology Society; odczyt epigraficzny Andrégo Lemaire’a z Sorbony, opublikowany w „Biblical Archaeology Review”). Aramejski napis brzmi „Jaakow bar Josef achui di-Jeszua” — „Jakub, syn Józefa, brat Jezusa”. Skrzynka należy do handlarza starożytnościami Odeda Golana i — co istotne — nie pochodzi z kontrolowanych wykopalisk, więc nie ma udokumentowanego kontekstu znalezienia.

Powiązanie z Pismem

Tłem biblijnym jest 27. rozdział Ewangelii Mateusza — opis ukrzyżowania i pogrzebu Jeszui (Jezusa). Co uderzające, te same imiona, które spotykamy na ossuariach, pojawiają się razem w jednym wersecie relacji o świadkach śmierci Mesjasza:

Wśród nich były: Maria Magdalena, Maria, matka Jakuba i Józefa, oraz matka synów Zebedeusza. (Mt 27,56, UBG)

Maria, Jakub, Józef — dokładnie ten zestaw najpospolitszych imion epoki. Kilka wersetów dalej Mateusz opisuje sam pochówek w wykutym w skale grobowcu, czyli w dokładnie takiej architekturze, w której później stosowano ossuaria:

A Józef zabrał ciało, owinął je w czyste płótno; I złożył w swoim nowym grobowcu, który wykuł w skale. Przed wejście do grobowca zatoczył wielki kamień i odszedł. (Mt 27,59-60, UBG)

Ossuaria potwierdzają więc realia pogrzebowe i imiennictwo świata, który opisują Ewangelie. Nie są jednak — i to trzeba powiedzieć wprost — „dowodem” na konkretne osoby z kart Nowego Testamentu.

Co pewne, a co dyskutowane

Rozróżnienie jest tu zasadnicze, bo popularne materiały nagminnie mieszają fakty z sensacją.

• Pewne (konsensus): ossuaria są autentyczne, a zwyczaj pochówku wtórnego w kamiennych skrzynkach był w Judei I wieku powszechny. Imiona Jeszua, Josef, Miriam i Jaakow rzeczywiście należały do najczęstszych. To realnie potwierdza kulturowe i językowe tło, w którym Ewangelie osadzają swoich bohaterów.
• Dyskutowane — „ossuarium Jakuba”: ponieważ pochodzi z rynku antyków, a nie z wykopalisk, jego napis stał się przedmiotem procesu o fałszerstwo w Izraelu (2004–2012). 14 marca 2012 r. sąd uniewinnił Odeda Golana, stwierdzając, że oskarżeniu nie udało się udowodnić fałszerstwa — ale wyraźnie zaznaczył, że wyrok nie przesądza o autentyczności inskrypcji. Spór trwa: część uczonych (Lemaire, Ada Yardeni) uznaje napis za oryginalny, a nawet główny biegły oskarżenia Yuval Goren przyznał w trakcie procesu, że w słowie „Jeszua” jest starożytna patyna. Nie ma jednak pełnej zgody.
• Dyskutowane — „grób rodziny Jezusa” w Talpiot: teza z filmu z 2007 r. została odrzucona przez większość badaczy. Amos Kloner, który nadzorował pierwotne wykopaliska, nie przyjął jej i zauważył, że twórcy filmu wykorzystują grobowiec do promocji swojego dokumentu. Sam odczyt „Jeszua” bywa kwestionowany, a statystyka pospolitych imion podważa identyfikację — taki zestaw imion mógł należeć do wielu ówczesnych rodzin.
• Dyskutowane — Kajfasz: powiązanie ossuarium z arcykapłanem z Ewangelii jest prawdopodobne, lecz część uczonych podważa je ze względu na pisownię imienia i brak w napisie tytułu arcykapłana.

Znaczenie

Uczciwość każe powiedzieć jasno: ossuaria nie „udowadniają Biblii”. Powszechność imion działa w obie strony — z jednej strony nie pozwala przypisać żadnej skrzynki konkretnej osobie z Ewangelii, z drugiej pokazuje, że Nowy Testament posługuje się dokładnie tymi imionami, które faktycznie nosili Żydzi w Judei I wieku. To wiarygodność realiów, a nie dowód tożsamości. Podobnie skalne grobowce z zataczanym kamieniem odpowiadają opisowi pochówku Jeszui z Ewangelii Mateusza.

Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura płynie stąd trzeźwa lekcja: wiara opiera się na świadectwie samego Słowa, a nie na kolejnym „grobie Jezusa” z pierwszych stron gazet. Ossuaria warto poznawać z pokorą — cieszyć się rzetelną wiedzą o świecie Biblii, a jednocześnie z dystansem traktować śmiałe „potwierdzenia”, które nauka bywa później zmuszona wycofać. Jahwe nie potrzebuje kamiennej skrzynki, by uwierzytelnić swoje Słowo.

Źródła

• Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Mateusza 27.
• „James Ossuary”, Wikipedia (en) — inskrypcja, ogłoszenie z 21.10.2002, właściciel Oded Golan, proces i wyrok, obecny stan sporu.
• „Verdict: Not Guilty”, Biblical Archaeology Society (biblicalarchaeology.org) — przebieg i wynik procesu o fałszerstwo (2012), zeznania biegłych.
• „Talpiot Tomb”, Wikipedia (en) — okoliczności odkrycia z 1980 r., spis ossuariów i inskrypcji, teza z filmu z 2007 r. i jej krytyka.
• „Caiaphas ossuary”, Wikipedia (en) — odkrycie z 1990 r., inskrypcja „Jehosef bar Kajafa”, przechowywanie w Muzeum Izraela, spór o identyfikację.
• C. A. Rollston, „The Talpiyot (Jerusalem) Tombs: Some Sober Methodological Reflections” (bibleinterp.arizona.edu) — ostrożna analiza statystyki imion i identyfikacji.
• L. Y. Rahmani, „A Catalogue of Jewish Ossuaries in the Collections of the State of Israel” (1994; 897 ossuariów, 227 z inskrypcjami); Tal Ilan, „Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity” (2002) — dane o częstości imion epoki.

Opis wesela w Kanie zawiera drobny, łatwy do przeoczenia szczegół: stągwie, w których woda stała się winem, były kamienne. Dla współczesnego czytelnika to detal bez znaczenia. Dla mieszkańca I-wiecznej Galilei był to element codziennej pobożności związanej z rytualną czystością. Archeologia ostatnich dekad pokazała, że takie naczynia rzeczywiście produkowano i używano dokładnie tam i wtedy, gdzie umieszcza je Ewangelia — a jeden z warsztatów odkryto zaledwie kilka kilometrów od miejsc kojarzonych z biblijną Kaną.

Czym jest odkrycie

Chodzi nie o pojedynczy zabytek, lecz o całą kategorię znalezisk: naczynia z miękkiego wapienia (tzw. kredy, ang. chalkstone), charakterystyczne dla żydowskiej Galilei i Judei okresu Drugiej Świątyni (mniej więcej I w. p.n.e. – I/II w. n.e.). Fragmenty takich naczyń — kubków, mis, a także dużych stągwi toczonych na tokarce — odnaleziono na ponad 250 stanowiskach w Judei, Galilei i na Wzgórzach Golan, z czego około 70 w samej Galilei.

Przełomowe były dwa znaleziska warsztatów produkcyjnych w rejonie na północ od Nazaretu:

• ʿEinot Amitai — wapienna jaskinia-warsztat (kamieniołom kredy) przebadana latem 2016 r. przez dr. Yonatana Adlera (Uniwersytet Ariel) wraz z dr. Dennisem Mizzim (Uniwersytet Malty). Były to pierwsze pełne wykopaliska warsztatu naczyń kamiennych w Galilei; znaleziono setki fragmentów rdzeni i odpadów produkcyjnych świadczących o toczeniu naczyń na miejscu.
• Reina — kolejny warsztat, odsłonięty przypadkowo podczas budowy ośrodka sportowego i badany przez dr. Adlera na zlecenie Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA); ogłoszony w sierpniu 2017 r. Znaleziono rdzenie i naczynia w różnych stadiach obróbki. Oba stanowiska leżą w pobliżu wioski Kafr Kanna, przez część badaczy utożsamianej z biblijną Kaną.

Wniosek badaczy jest ostrożny, ale wymowny: duże kamienne pojemniki typu opisanego w J 2 mogły być wytwarzane lokalnie, w Galilei, tuż obok miejsca akcji ewangelicznego opowiadania.

Powiązanie z Pismem

Jan zapisuje szczegół, którego zmyślony narrator raczej by nie dodał:

A było tam sześć stągwi kamiennych, postawionych według żydowskiego zwyczaju oczyszczenia, mieszczących każda dwa albo trzy wiadra. (J 2,6, UBG)

Dlaczego akurat kamień? Bo według Prawa naczynia gliniane, gdy się zanieczyściły, trzeba było zniszczyć:

Wszelkie zaś gliniane naczynie, do którego wpadnie którekolwiek z nich, wraz ze wszystkim, co znajduje się w nim, będzie nieczyste, a naczynie rozbijecie. (Kpł 11,33, UBG)

Kamień — w przeciwieństwie do gliny czy szkła — uznawano w ówczesnej praktyce halachicznej za niepodatny na zaciąganie nieczystości rytualnej (halacha wywodziła to z pominięcia kamienia w przepisach o skalaniu naczyń, Kpł 11,32-33), więc nie trzeba było go rozbijać. To czyniło naczynia kamienne praktycznym (choć droższym) wyposażeniem domu dbającego o czystość. Sam zwyczaj obmyć dobrze poświadcza też Ewangelia Marka: „obmywanie kubków, dzbanów, naczyń miedzianych i stołów” (Mk 7,4, UBG). Stągwie z Kany nie są więc rekwizytem fabularnym — to realia żydowskiej Galilei, którymi archeologia oddycha do dziś.

Co pewne, a co dyskutowane

W duchu uczciwości trzeba wyraźnie oddzielić to, co ustalone, od tego, co pozostaje otwarte.

• Konsensus (mocno potwierdzone): naczynia kamienne do rytualnej czystości były powszechne w żydowskiej Galilei I wieku; istniały tam lokalne warsztaty ich produkcji. Tło materialne sceny z J 2 jest w pełni autentyczne i zgodne z tym, co znamy z wykopalisk.
• Dyskutowane — lokalizacja Kany: nie ma pewności, gdzie leżała biblijna Kana. Tradycyjne, popularne wśród pielgrzymów Kafr Kanna rywalizuje z Khirbet Qana (ok. 13 km na północny zachód od Nazaretu), które wielu współczesnych archeologów uważa za bardziej prawdopodobne ze względu na ślady osadnictwa żydowskiego z okresu hellenistyczno-rzymskiego (m.in. monety hasmonejskie i ostraka aramejskie). Spór nie jest rozstrzygnięty.
• Czego odkrycie NIE dowodzi: znalezienie warsztatów nie „udowadnia” cudu ani nie wskazuje konkretnych stągwi z wesela. Archeologia potwierdza wiarygodność realiów i szczegółów opisu — nie zastępuje wiary w sam cud i nie jest jej dowodem.

Znaczenie

Dla osoby czytającej Pismo w duchu sola scriptura wartość tych znalezisk jest konkretna: pokazują, że autor Ewangelii Jana zna kulturę materialną i praktyki czystości I-wiecznej Galilei „od środka”. Detal, który łatwo pominąć — że stągwie były kamienne i służyły „według żydowskiego zwyczaju oczyszczenia” — okazuje się precyzyjnie osadzony w epoce. Dobrze współgra to z odczytaniem relacji jako świadectwa opartego na znajomości realiów z pierwszej ręki, a nie późnej legendy oderwanej od kontekstu.

Jest w tym również głębsza wymowa. Jeszua (Jezus) posłużył się właśnie naczyniami przeznaczonymi do rytualnego oczyszczenia, by uczynić „początek cudów” (J 2,11, UBG) i objawić swoją chwałę. Woda przygotowana do obmyć zewnętrznych stała się znakiem czegoś nowego. Archeologia nie orzeka o teologii — ale dostarcza namacalnego tła, na którym słowa Jana brzmią jak sprawozdanie z realnego świata, znanego Jahwe (PAN) i Jego ludowi.

Źródła

• Biblical Archaeology Society, „Jewish Purification: Stone Vessel Workshop Discovered in Galilee” (wykopaliska ʿEinot Amitai 2016; Y. Adler, D. Mizzi) — biblicalarchaeology.org
• The Times of Israel, „2,000-year-old stone workshop discovered near where Jesus turned water into wine” (10.08.2017) — timesofisrael.com
• The Times of Israel, „Jewish 'Stone Age’ factory from time of Jesus surfaces in Galilee” — timesofisrael.com
• The Jerusalem Post, „Archeologists find 2,000-year-old rare stone vessel used in Jewish ritual” (warsztat w Reina, IAA) — jpost.com
• Haaretz, „2,000-year Old Stoneware Factory in Israel Shows Galilee Jews Were as Zealous as Judeans” (14.08.2017) — haaretz.com
• Wikipedia, hasła „Cana” i „Khirbet Qana” (spór o lokalizację biblijnej Kany) — en.wikipedia.org
• Archaeology News Online Magazine, „Khirbet Qana may be site of Jesus’s first miracle” (2025) — archaeologymag.com
• Pismo Święte: J 2,6.11; Kpł 11,32-33; Mk 7,3-4 — Uświęcona Biblia Gdańska (UBG)

Jednym z najważniejszych odkryć ostatnich dwóch dekad w Jerozolimie nie jest pojedynczy przedmiot, lecz cała droga. Od Sadzawki Syloe, u południowego podnóża Miasta Dawida, w górę doliny Tyropeonu ku Wzgórzu Świątynnemu prowadziła szeroka, brukowana i schodkowa ulica — dziś popularnie nazywana „Drogą Pielgrzymów” (ang. Pilgrimage Road). Nazwę tę spopularyzowała Fundacja Ir David; w literaturze naukowej trasa figuruje ostrożniej jako „stepped street” (ulica schodkowa). To nią wstępowali do Świątyni pielgrzymi w I wieku, a więc w czasach, gdy po Jerozolimie chodził Jeszua (Jezus). Przy samej sadzawce archeolodzy odsłonili monumentalne schody i brukowany plac — początek owej trasy.

Czym jest to odkrycie

Chodzi o zespół dwóch połączonych elementów: monumentalnych schodów oraz placu przy Sadzawce Syloe, a także odchodzącej stąd w górę schodkowej ulicy prowadzącej ku Wzgórzu Świątynnemu. Odkrywano je stopniowo, w miarę jak drążono tunele wykopaliskowe pod współczesną dzielnicą Silwan.

• Co: brukowana ulica o długości około 600 metrów i szerokości około 8 metrów, wyłożona wielkimi, starannie ciosanymi płytami kamiennymi, biegnąca schodkowo pod górę. U jej dolnego krańca, przy sadzawce, znajdowały się monumentalne, szerokie schody oraz kamienny plac. Pod jezdnią przebiega duży kanał odwadniający, częściowo dostępny do zwiedzania. (Odsłonięty i udostępniony publicznie odcinek liczy około 220 metrów; szacowana pełna długość trasy to ok. 600 metrów.)
• Gdzie: Miasto Dawida / Silwan, na południe od Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie, u dolnego wylotu doliny Tyropeonu — od Sadzawki Syloe aż w okolice południowo-zachodniego narożnika Wzgórza Świątynnego.
• Kiedy: odcinki trasy identyfikowano już w XIX wieku (Ch. Warren, a następnie F. J. Bliss i A. C. Dickie, 1894–1897); nowożytne wykopaliska prowadzono etapami od przełomu XX i XXI wieku; kluczowe wyniki datowania opublikowano w 2019 roku, a udostępniony publicznie odcinek otwarto uroczyście w 2019 roku.
• Kto: Izraelski Urząd Starożytności (Israel Antiquities Authority) we współpracy z Fundacją Ir David / City of David. Na wcześniejszych etapach pracowali m.in. Ronny Reich, Ja’akow Billig i Eli Shukron (ok. 1995–2011), na późniejszych Nahshon Szanton, Moran Hagbi i Joe Uziel; analizę numizmatyczną wykonał Donald T. Ariel.

Datowanie oparto na monetach uwięzionych pod płytami bruku. W trakcie prac znaleziono ich ponad sto; najmłodsze wybito około 30–31 roku n.e. Ponieważ moneta nie mogła trafić pod bruk później niż w chwili jego układania, wyznacza to najwcześniejszy możliwy czas ukończenia ulicy. Wynik ten oznacza, że budowę prowadzono i zakończono w okresie namiestnictwa Poncjusza Piłata (26–36 n.e.). Ustalenia te przedstawili N. Szanton, M. Hagbi, J. Uziel i D. T. Ariel w studium „Pontius Pilate in Jerusalem: The Monumental Street from the Siloam Pool to the Temple Mount” (czasopismo Tel Aviv 46:2, 2019, s. 147–166).

Powiązanie z Pismem

Sadzawka Syloe, u której stóp zaczynała się ta droga, jest miejscem znanego uzdrowienia opisanego w Ewangelii Jana. Jeszua zrobił błoto ze śliny, pomazał nim oczy człowieka niewidomego od urodzenia i posłał go do wody:

I powiedział do niego: Idź, umyj się w sadzawce Siloam – co się tłumaczy: Posłany. Poszedł więc, umył się i wrócił, widząc. (J 9,7, UBG)

Ewangelista sam tłumaczy nazwę: Siloe (hebr. Sziloach) znaczy „Posłany”. Uzdrowiony schodził więc do tej właśnie sadzawki, przy której — jak dziś wiemy — rozpoczynała się główna, brukowana trasa wiodąca w górę, ku Świątyni. Choć sam tekst Jana 9 mówi o sadzawce, a nie o ulicy, odkrycie odsłania realną topografię tej sceny: miejsce, do którego Jeszua posłał chorego, leżało u początku drogi, którą trzy razy w roku wstępowały do Domu Jahwe (PANA) tłumy pielgrzymów na święta nakazane w Prawie (por. Pwt 16,16). Tą samą trasą wielokrotnie szedł do Świątyni sam Jeszua.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne (szeroki konsensus badaczy):

• Istnienie monumentalnej, brukowanej i schodkowej ulicy z okresu wczesnorzymskiego, biegnącej od rejonu Sadzawki Syloe ku Wzgórzu Świątynnemu, wraz z monumentalnymi schodami i placem u jej dolnego krańca.
• Datowanie budowy na I wiek, na okres namiestnictwa Poncjusza Piłata, oparte na kilkudziesięciu monetach spod bruku (najmłodsze ok. 30–31 n.e.).
• Wysoka jakość i skala budowli, wskazujące na wielkie przedsięwzięcie publiczne wymagające licznej, wyspecjalizowanej siły roboczej.

Dyskutowane lub wymagające ostrożności:

• Nazwa „Droga Pielgrzymów” jest interpretacją opartą na topografii (ulica łączy sadzawkę ze Świątynią), a nie na inskrypcji. Ulica nie nosi napisu określającego jej funkcję; że służyła głównie pielgrzymom, jest wnioskiem prawdopodobnym, lecz nie dowiedzionym wprost. W nauce używa się neutralniejszego określenia „stepped street”.
• Przypisanie budowy osobiście Piłatowi to wnioskowanie: monety ustalają czas jego rządów, ale żaden napis nie wymienia go jako fundatora. Ostrożniej mówić, że ulicę wzniesiono „za Piłata”, niż „przez Piłata”. Jodi Magness zwraca uwagę, że udział Piłata jest możliwy, lecz nie jest jedyną ani nawet najbardziej prawdopodobną opcją.
• Trwa spór, który dokładnie zbiornik u dolnego krańca miasta jest nowotestamentową sadzawką Syloe. Ronny Reich i Eli Shukron wiązali z nią monumentalne schody odkryte w 2004 roku; Nahshon Szanton w nowszej pracy (2023, „Atiqot”) tę identyfikację zakwestionował, wskazując mniejszą sadzawkę przy wylocie tunelu Ezechiasza, a większy zbiornik (Birkat el-Hamra) łącząc raczej z „Sadzawką Salomona” Józefa Flawiusza. To odrębna debata od datowania samej ulicy.
• Metodę wykopalisk (drążenie poziomych tuneli zamiast odsłaniania warstwa po warstwie) część badaczy, m.in. Jodi Magness, krytykowała za utratę kontekstu stratygraficznego. Kierujący pracami Joe Uziel odpowiada, że tunelowanie było konieczne pod gęsto zabudowaną dzielnicą i że zespół zbiera dane stratygraficzne starannie. Prace toczą się też w napiętym kontekście dzielnicy Silwan.
• Biegnący pod ulicą kanał odwadniający bywa łączony z relacją Józefa Flawiusza o powstańcach kryjących się w podziemnych przejściach podczas zdobycia Jerozolimy w 70 roku n.e. To hipoteza spójna ze znaleziskami z kanału, ale interpretacja, nie fakt potwierdzony napisem.

Trzeba powiedzieć uczciwie: archeologia potwierdza tu istnienie, skalę i I-wieczne datowanie trasy oraz jej zgodność z topografią Ewangelii Jana. Nie „udowadnia” natomiast samego cudu uzdrowienia — ten pozostaje przedmiotem wiary, a nie łopaty archeologa.

Znaczenie

Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura odkrycie ma wymowę przede wszystkim topograficzną i historyczną. Ewangelia Jana zakłada realną Jerozolimę sprzed 70 roku — miasto, w którym do Sadzawki Syloe schodziło się w dół, a do Świątyni „wstępowało” w górę. Odsłonięcie brukowanej, schodkowej drogi łączącej te dwa punkty pokazuje, że opis Jana nie jest oderwaną od miejsca alegorią, lecz osadza się w rzeczywistej przestrzeni, po której chodzili pielgrzymi i sam Jeszua.

Ma to również znaczenie dla samego motywu „wstępowania” do Domu Jahwe (PANA). Pismo wielokrotnie mówi o pielgrzymowaniu na święta i o „pieśniach wstępowań” (Psalmy 120–134). Kamienne stopnie wznoszące się od sadzawki ku Świątyni są materialnym echem tej praktyki — konkretną drogą, którą realizowano nakaz stawania „przed obliczem Jahwe” trzy razy w roku.

Odkrycie łączy się bezpośrednio z badaniami nad samą Sadzawką Syloe, odsłanianą od 2004 roku i w kolejnych latach coraz pełniej udostępnianą. Schody i plac to brakujące ogniwo między sadzawką z Jana 9 a Wzgórzem Świątynnym — dosłowny początek trasy, na której końcu stała Świątynia.

Źródła

• N. Szanton, M. Hagbi, J. Uziel, D. T. Ariel, „Pontius Pilate in Jerusalem: The Monumental Street from the Siloam Pool to the Temple Mount”, Tel Aviv 46:2 (2019), s. 147–166.
• Israel Antiquities Authority (Izraelski Urząd Starożytności) — instytucja prowadząca wykopaliska Drogi Pielgrzymów i Sadzawki Syloe.
• Ronny Reich, Ja’akow Billig, Eli Shukron — archeolodzy wcześniejszych etapów badań (ok. 1995–2011).
• City of David Foundation / Ir David (cityofdavid.org.il) — sponsor i partner wykopalisk, udostępnienie odcinka publiczności (2019).
• „Stepped street (Jerusalem)” — Wikipedia (przegląd wymiarów, datowania oraz debaty naukowej, m.in. krytyki metodologii).
• Pismo Święte — Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Jana 9.

Ewangelie wielokrotnie sadzają nas razem z Jeszuą (Jezusem) i uczniami w łodzi na wodach Jeziora Galilejskiego (Kinneret). To z łodzi Mesjasz nauczał tłumy, w łodzi przeprawiał się na drugi brzeg, w łodzi spał, gdy zerwała się burza. Przez wieki czytelnicy Pisma musieli sobie te sceny jedynie wyobrażać. W 1986 roku muł wyschniętego jeziora oddał archeologom coś, co pozwala tę wyobraźnię oprzeć na materialnym świadku: dobrze zachowany kadłub rybackiej łodzi z I wieku — dokładnie takiej, jaką pływano po tym jeziorze w czasach opisanych przez ewangelistów.

Czym jest to odkrycie

Znalezisko bywa popularnie nazywane „łodzią Jezusa” (ang. Jesus Boat), a naukowo określa się je jako „Starożytną Łódź Galilejską”. To pozostałości drewnianej łodzi rybackiej o długości ok. 8,2 m, szerokości ok. 2,3 m i zachowanej wysokości do ok. 1,3 m. Kadłub zbudowano z desek łączonych techniką na czopy i gniazda (mortise-and-tenon) oraz gwoździe; w konstrukcji rozpoznano aż około dziesięciu gatunków drewna, głównie cedr i dąb — co sugeruje oszczędne, wielokrotne naprawy ubogich galilejskich rybaków.

Łódź odkryli w styczniu 1986 roku bracia Moshe i Yuval Lufan, rybacy z kibucu Ginosar i pasjonaci archeologii. Wyjątkowa susza obniżyła wtedy poziom Jeziora Galilejskiego i odsłoniła zarys kadłuba w błocie przy północno-zachodnim brzegu. Ratunkowe wykopaliska poprowadził archeolog Shelley Wachsmann w imieniu ówczesnego Izraelskiego Departamentu Starożytności i Muzeów (dziś Israel Antiquities Authority). Prace, prowadzone bez przerwy przez około jedenaście dni i nocy, wsparli m.in. specjalista od konstrukcji okrętów J. Richard Steffy oraz konserwatorka Orna Cohen, a także wolontariusze z Ginosar i okolic. Nasączony wodą, kruchy drewniany wrak zabezpieczono w kokonie z pianki i włókna szklanego, a następnie poddano wieloletniej konserwacji glikolem polietylenowym (PEG), który stopniowo zastąpił wodę w komórkach drewna. Od 2000 roku łódź jest eksponowana na stałe w Muzeum Yigala Allona w kibucu Ginosar.

Powiązanie z Pismem

Łodzi nie da się przypisać żadnej konkretnej scenie biblijnej, ale jej znaczenie polega na czymś innym: to jest ten typ łodzi, o którym czytamy w Ewangeliach. Ewangelia Marka wielokrotnie umieszcza akcję na pokładzie takiej jednostki. Już na początku 4. rozdziału Jeszua naucza z łodzi:

„I znowu zaczął nauczać nad morzem. Zgromadził się wokół niego wielki tłum, tak że wszedłszy do łodzi, siedział w niej na morzu, a wszyscy ludzie byli na brzegu.” (Mk 4,1, UBG)

Ten sam rozdział kończy się sławną sceną uciszenia burzy — a odkryta łódź pomaga zrozumieć jej realia. Jednostka o takich rozmiarach, z niskimi burtami, na płytkim jeziorze słynącym z nagłych, gwałtownych szkwałów spadających z okolicznych wzgórz, rzeczywiście mogła się szybko napełniać wodą:

„Wtedy zerwał się gwałtowny wicher i fale uderzały w łódź, tak że już się napełniała. A on spał w tyle łodzi na wezgłowiu. Obudzili go więc i mówili do niego: Nauczycielu, nie obchodzi cię, że giniemy? Wówczas wstał, zgromił wiatr i powiedział do morza: Milcz i uspokój się! I ustał wiatr, i nastała wielka cisza.” (Mk 4,37-39, UBG)

Wzmianka o tym, że Jeszua spał „w tyle łodzi na wezgłowiu”, zyskuje konkret: w łodzi tego typu na rufie znajdowała się niewielka platforma, gdzie sternik mógł oprzeć głowę. Detal, który wcześniej był tylko słowem, dziś ma swój materialny odpowiednik.

Co pewne, a co dyskutowane

Ustalenia uznane (konsensus):

• Łódź jest autentycznym zabytkiem z I wieku. Datowanie radiowęglowe wskazuje na ok. 40 r. p.n.e. (±80 lat), a analiza ceramiki (garnek i lampka oliwna znalezione przy wraku), gwoździ oraz techniki budowy zgodnie wskazuje na okres ok. 50 r. p.n.e. – 50 r. n.e.
• Jest to typowa galilejska łódź rybacka — właśnie taka, jakiej używano na Kinneret w czasach opisanych w Ewangeliach.
• Okoliczności odkrycia (1986, susza), przebieg wykopalisk i konserwacji oraz obecne miejsce przechowywania są dobrze udokumentowane.

Kwestie sporne lub bezpodstawne:

• Nazwa „łódź Jezusa” jest popularna i marketingowa, a nie naukowa. Brak jakichkolwiek dowodów łączących ten konkretny wrak z Jeszuą, uczniami czy którąkolwiek sceną z Ewangelii. Datowanie jedynie pokrywa się z epoką — to za mało, by mówić o „tej samej” łodzi.
• To odkrycie niczego w Piśmie nie „udowadnia”. Potwierdza kontekst — realia żeglugi i rybołówstwa I wieku — a nie prawdziwość poszczególnych wydarzeń, które pozostają przedmiotem wiary opartej na świadectwie ewangelistów.

Znaczenie

Wartość Starożytnej Łodzi Galilejskiej leży w tym, że przywraca kartom Ewangelii ich twardy, materialny grunt. Trzymając się zasady, że Pismo mówi o realnych ludziach, miejscach i przedmiotach, a nie o mitach, otrzymujemy tu namacalny obraz świata, w którym poruszał się Mesjasz: ubogich rybaków łatających deski dziesięcioma gatunkami drewna, płytkiego jeziora nawiedzanego przez nagłe burze, niskiej łodzi, którą jeden szkwał mógł napełnić wodą. Uczciwie postawiona granica — „to potwierdza kontekst, ale nie dowodzi konkretnej sceny” — jest tu ważniejsza niż efektowna nazwa. Nie potrzebujemy przypisywać tej łodzi Jeszule, by docenić, jak wiernie Ewangelia Marka oddaje realia I-wiecznej Galilei. A gdy Marek pisze, że „nawet wiatr i morze są mu posłuszne” (Mk 4,41, UBG), materialne tło tej sceny czyni pytanie uczniów — „Kim on jest?” — jeszcze bardziej konkretnym i naglącym.

Źródła

• Shelley Wachsmann, „The Galilee Boat — 2,000-Year-Old Hull Recovered Intact”, Biblical Archaeology Review 14:05 (wrzesień/październik 1988).
• Shelley Wachsmann, The Sea of Galilee Boat (Texas A&M University Press, seria Ed Rachal Foundation Nautical Archaeology).
• Raport z wykopalisk: Shelley Wachsmann (red.), „The Excavations of an Ancient Boat in the Sea of Galilee (Lake Kinneret)”, Atiqot 19 (1990).
• Wikipedia, hasło „Sea of Galilee Boat” (dostęp 2026) — zestawienie datowania, wymiarów i konserwacji.
• Muzeum Yigala Allona, kibuc Ginosar — miejsce stałej ekspozycji łodzi.
• Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Ewangelia Marka 4 (cytaty dosłowne).

W Kafarnaum, nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego, archeolodzy odsłonili skromny dom z I wieku, otoczony murem i przekształcony w miejsce chrześcijańskich spotkań, a później przykryty ośmiobocznym kościołem. Od stuleci tradycja nazywa go „domem Piotra”. Ewangelie umieszczają w Kafarnaum dom Szymona (Piotra) i Andrzeja, w którym zatrzymywał się Jeszua (Jezus). Warto rozróżnić to, co znaleziono, od tego, co można na tej podstawie ostrożnie wnioskować.

Czym jest odkrycie

Co: zespół mieszkalny (tzw. insula sacra) z I wieku p.n.e./n.e. — kilka niewielkich pomieszczeń skupionych wokół dziedzińców, z prostymi ścianami z czarnego bazaltu i dachem z gałęzi i gliny. Jedno pomieszczenie (tzw. „czczona sala”, room 1) wyróżnia się tym, że jego ściany i podłogę pokryto tynkiem — rzadkość wśród ówczesnych domów w Kafarnaum. Zmieniło się też jego wyposażenie: zamiast typowej ceramiki domowej pojawiły się duże naczynia na zapasy oraz lampki oliwne, co zdaniem odkrywców oznacza, że pomieszczenie przestało pełnić funkcję czysto mieszkalną, a zaczęło służyć jako miejsce zgromadzeń. Franciszkańscy badacze datują tę zmianę na mniej więcej połowę I wieku, choć samo datowanie początków kultu chrześcijańskiego w tym miejscu bywa dziś kwestionowane (zob. niżej).

Gdzie: Kafarnaum (hebr. Kfar Nachum), stanowisko archeologiczne w północnej części Izraela, kilkadziesiąt metrów od ruin słynnej synagogi z białego wapienia.

Kiedy i kto odkrył: pierwsze systematyczne wykopaliska na tym terenie prowadzili od 1905 roku Heinrich Kohl i Carl Watzinger, a następnie franciszkanie — Wendelin von Menden (1905–1915) i Gaudenzio Orfali (1921–1926), którzy odsłonili ośmioboczny kościół. Kluczowe badania samego domu przeprowadzili włoscy franciszkanie Virgilio Corbo i Stanislao Loffreda ze Studium Biblicum Franciscanum (Kustodia Ziemi Świętej), począwszy od 1968 roku. To oni dotarli poniżej kościoła do warstw domu z I wieku i udokumentowali ponad sto graffiti wydrapanych na tynku — po grecku, aramejsku, hebrajsku i po łacinie — w tym wezwania w rodzaju „Panie Jezu Chryste, pomóż…”. Stanowisko do dziś pozostaje pod opieką Kustodii Ziemi Świętej; ruiny zachowano in situ, a w 1990 roku wzniesiono nad nimi nowoczesny kościół pamiątkowy, „zawieszony” na filarach, ze szklaną podłogą pozwalającą oglądać dom poniżej.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Marka umieszcza dom Szymona i Andrzeja właśnie w Kafarnaum, w bezpośrednim sąsiedztwie synagogi. Po nauczaniu w szabat Jeszua (Jezus) wchodzi do tego domu:

„A zaraz po wyjściu z synagogi przyszli z Jakubem i Janem do domu Szymona i Andrzeja. A teściowa Szymona leżała w gorączce. Od razu też powiedzieli mu o niej. Podszedł więc i podniósł ją, ująwszy za rękę, i natychmiast opuściła ją gorączka. A ona usługiwała im.” (Mk 1,29–31, UBG)

Kilka rozdziałów dalej Kafarnaum pojawia się jako miejsce, gdzie Jeszua „jest w domu”: „A po kilku dniach znowu przyszedł do Kafarnaum i usłyszano, że jest w domu” (Mk 2,1, UBG). Pismo pokazuje więc Kafarnaum jako ośrodek galilejskiej służby Mesjasza, a dom Szymona jako jej naturalne centrum. Sam Piotr pochodził jednak z pobliskiej Betsaidy: „A Filip był z Betsaidy, z miasta Andrzeja i Piotra” (J 1,44, UBG) — do czego wrócimy niżej.

Co pewne, a co dyskutowane

Dobrze ugruntowane (konsensus):

• Pod ośmiobocznym kościołem faktycznie znajduje się dom mieszkalny z I wieku — to bezsporne ustalenie stratygraficzne.
• Jedno z pomieszczeń w okresie rzymskim zmieniło funkcję z mieszkalnej na wspólnotową, otoczoną czcią (otynkowane ściany, graffiti, zmiana ceramiki) — to również dobrze udokumentowane. Franciszkańscy odkrywcy widzą w nim jeden z najwcześniejszych przykładów domus ecclesia („domu-kościoła”), ale wczesne, I-wieczne datowanie tej przemiany jest już przedmiotem sporu (zob. niżej).
• Miejsce było otaczane czcią przez chrześcijan. Pątniczka Egeria (koniec IV w.) oraz tzw. Anonim z Piacenzy (ok. 570 r.) wspominają, że dom „księcia apostołów” w Kafarnaum przekształcono w kościół — co zgadza się z warstwami archeologicznymi.
• W V wieku (druga połowa) wzniesiono nad domem ośmioboczny kościół (dwa koncentryczne ośmioboki z mozaikami), typowy dla bizantyjskich martyriów — budowli upamiętniających święte miejsce.

Sporne lub niepewne (dyskutowane):

• Nie ma dowodu, że to dosłownie osobisty dom apostoła Piotra. Archeologia potwierdza dawną cześć i tradycję, ale identyfikacja opiera się na poszlakach, nie na twardym dowodzie. Sami badacze pisali o „nawarstwiających się poszlakach”, nie o rozstrzygnięciu.
• Sporne jest samo datowanie początków chrześcijańskiego kultu. Część uczonych (m.in. Joan Taylor) podważa istnienie ciągłej wspólnoty judeochrześcijańskiej w Kafarnaum w pierwszych trzech wiekach; wyraźne, pewne ślady kultu chrześcijańskiego (graffiti, przebudowa domu, mur temenosu) pochodzą raczej z okresu późniejszego (III–IV w.). I-wieczna „domus ecclesia” pozostaje więc interpretacją odkrywców, a nie ustaleniem powszechnie przyjętym.
• Odczytanie imienia „Piotr” w niektórych graffiti bywa dziś kwestionowane przez część uczonych — napisy są fragmentaryczne i wieloznaczne.
• Ponieważ Ewangelia Jana wywodzi Piotra z Betsaidy (J 1,44), niektórzy badacze rozważają związek apostoła również z tamtym miejscem. Nie przeczy to jednak ewangelicznemu obrazowi Marka, według którego Piotr mieszkał i działał w Kafarnaum.
• Świadectwo Egerii znamy głównie za pośrednictwem Piotra Diakona, którego wierność przekazu bywa podważana — do szczegółów należy podchodzić ostrożnie.

Znaczenie

Uczciwie trzeba powiedzieć: to odkrycie niczego „nie udowadnia” ani nie „potwierdza” natchnienia Pisma — nasza ufność wobec Słowa Jahwe nie zależy od łopaty archeologa. Znalezisko robi jednak coś innego, i to cennego: pokazuje realność świata, w którym poruszał się Jeszua (Jezus). Kafarnaum nie jest metaforą — to konkretne miasteczko rybackie, z bazaltowymi domami stłoczonymi wokół dziedzińców, tuż obok synagogi, dokładnie tak jak opisuje Marek. Widzimy skromność tych domów: żadnych pałaców, żadnego przepychu — proste ściany, w których Mesjasz uzdrawiał, nauczał i jadał z uczniami.

Z perspektywy Pisma ponad tradycją warto też zauważyć naturalny bieg wydarzeń: dom staje się miejscem modlitwy nie dlatego, że ktoś ogłosił dogmat, lecz dlatego, że tam gromadzili się pierwsi uczniowie, pamiętając słowa i czyny Nauczyciela. Późniejszy ośmioboczny kościół to już warstwa ludzkiej pobożności nałożona na to pierwotne, proste świadectwo. Dom Piotra przypomina, że wiara zaczyna się nie w monumentach, ale w zwyczajnych domach zwyczajnych ludzi, którym Jahwe posłał swojego Mesjasza.

Źródła

• Biblical Archaeology Society, „The House of Peter: The Home of Jesus in Capernaum?” — biblicalarchaeology.org
• Custodia Terrae Sanctae (Kustodia Ziemi Świętej), „Capernaum” — custodia.org
• Religious Studies Center (BYU), „Simon Peter in Capernaum: An Archaeological Survey of the First-Century Village” — rsc.byu.edu
• Christian Today, „Capernaum and the 'House of Peter’: what we can and can’t say about it” — christiantoday.com
• Wikipedia (ang.), „St. Peter’s Church, Capernaum” — en.wikipedia.org
• Wikipedia (pol.), „Kościół pielgrzymkowy św. Piotra w Kafarnaum” — pl.wikipedia.org
• Pismo Święte: Ewangelia Marka i Ewangelia Jana, przekład Uświęcona Biblia Gdańska (UBG).

Nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego, w miejscu zwanym dziś Tell Hum, stoją jasne, misternie rzeźbione ruiny. To pozostałości monumentalnej „białej synagogi” z Kafarnaum — jednego z najlepiej rozpoznawalnych stanowisk archeologicznych związanych z Ewangeliami. Kafarnaum było głównym ośrodkiem galilejskiej działalności Jeszui (Jezusa), a synagoga stała w centrum życia tego rybackiego miasteczka. Pytanie, które od dekad zajmuje badaczy, brzmi: czy widoczne dziś mury to ten sam budynek, w którym nauczał Mesjasz? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż sugerują pocztówki — i właśnie dlatego warto ją poznać rzetelnie.

Czym jest odkrycie

Chodzi o dwa nałożone na siebie budynki w tym samym miejscu. Widoczna, okazała synagoga zbudowana jest z białego wapienia sprowadzanego z odległych kamieniołomów — z korynckimi kolumnami, fryzami i ozdobną fasadą. Kontrastuje ona z czarnym, lokalnym bazaltem, z którego wznoszono zwykłe domy Kafarnaum. Pod jej posadzką archeolodzy odsłonili starsze fundamenty — właśnie z czarnego bazaltu.

Identyfikacja miejsca sięga XIX wieku. Edward Robinson w 1838 r. odnotował i rozpoznał widoczne ruiny jako synagogę, ale nie połączył ich ze starożytnym Kafarnaum — miejsce to lokował gdzie indziej. Dopiero Charles Wilson w 1866 r. utożsamił Tell Hum ze starożytnym Kafarnaum i przeprowadził pierwsze rozpoznanie terenu. Naukowe studium galilejskich synagog rozpoczęli w 1905 r. niemieccy badacze Heinrich Kohl i Carl Watzinger. Teren należy do Kustodii Ziemi Świętej, dlatego kluczowe prace prowadzili franciszkanie: najpierw restaurację i badania Gaudenzio Orfali (1921–1926), a następnie — od 1968 r. — wieloletnią kampanię wykopaliskową Virgilio Corbo i Stanislao Loffreda ze Studium Biblicum Franciscanum. To ich prace, prowadzone w kilkudziesięciu wykopach wewnątrz i wokół synagogi, ujawniły dwufazową historię tego miejsca.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie wielokrotnie umieszczają Jeszuę właśnie w synagodze w Kafarnaum. Marek relacjonuje początek galilejskiej służby:

„Potem weszli do Kafarnaum, a zaraz w szabat Jezus wszedł do synagogi i nauczał.” (Mk 1,21, UBG)

To w tej synagodze — według Marka — Jeszua uwolnił człowieka mającego ducha nieczystego, a wieść o Nim „szybko się rozeszła po całej okolicy wokół Galilei” (Mk 1,28, UBG). Jan podsumowuje mowę o chlebie życia słowami: „To mówił w synagodze, nauczając w Kafarnaum” (J 6,59, UBG). Łukasz zaś zachował ciekawy szczegół o synagodze wzniesionej dzięki rzymskiemu setnikowi, o którym starsi żydowscy mówili: „Miłuje bowiem nasz naród i zbudował nam synagogę” (Łk 7,5, UBG). Archeologia nie „udowadnia” tych scen, ale pokazuje realne, materialne tło świata, w którym się rozgrywały — miejsce, gdzie w szabat gromadzono się wokół Tory.

Co pewne, a co dyskutowane

Warto oddzielić ustalenia pewne od interpretacji spornych.

• Pewne: Tell Hum to starożytne Kafarnaum. Widoczna biała synagoga z wapienia jest budowlą znacznie późniejszą niż czasy Jeszui — datowaną (zależnie od badacza) na okres od II do VI w. n.e., najczęściej na późną starożytność. Pod nią znajdują się starsze fundamenty z czarnego bazaltu, a materiał ceramiczny i monety z tej warstwy wskazują na I w. n.e.
• Dyskutowane — datowanie białej synagogi: Corbo i Loffreda, opierając się na tysiącach (ok. 10 000) monet znalezionych pod posadzką, datowali ją na koniec IV w. Wcześniejsi badacze (już Kohl i Watzinger) oraz część uczonych izraelskich, na podstawie cech stylistycznych i architektonicznych, obstawali przy II–III w. Z kolei Jodi Magness datuje budowlę jeszcze później — na V–VI w. Rozpiętość propozycji (od II do VI w.) pokazuje, że spór o dokładną datę nie jest rozstrzygnięty; wszystkie te datowania mają jednak wspólny mianownik — widoczna dziś synagoga powstała długo po czasach Jeszui.
• Dyskutowane — czy bazalt to „ta” synagoga: tu przebiega najważniejsza linia sporu. Franciszkańscy badacze — zwłaszcza Stanislao Loffreda — proponowali, że bazaltowe fundamenty pod posadzką należały do synagogi z I wieku, być może tej z Ewangelii. Inni uczeni są ostrożniejsi: wskazują, że bazaltowe mury mogą być pozostałością zwykłej zabudowy mieszkalnej (insuli), a nie budowli synagogalnej. Jodi Magness argumentuje wręcz, że dostępne dane nie pozwalają uznać tych bazaltowych reliktów za synagogę porównywalną z odkrytą w Magdali czy z tą wspomnianą u Łukasza. Innymi słowy: to, że pod białą synagogą leży zabudowa z I wieku, jest dobrze udokumentowane; to, że był to dokładnie budynek synagogi, w którym nauczał Jeszua, pozostaje możliwą, lecz niepotwierdzoną i dyskutowaną hipotezą.

Uczciwie trzeba więc powiedzieć: jasne, efektowne ruiny, które fotografują turyści, to nie jest budynek z czasów Mesjasza. Stoją jednak dokładnie na tym samym miejscu i w tej samej orientacji co wcześniejsza bazaltowa budowla — co sugeruje ciągłość zabudowy publicznej w tym punkcie miasteczka.

Znaczenie

Dla czytelnika, dla którego Pismo stoi ponad tradycją, stanowisko w Kafarnaum ma podwójną wartość. Po pierwsze, uczy pokory wobec danych: ta sama warstwa może być czytana ostrożniej lub śmielej, a rzetelność każe rozróżniać monetę pod posadzką od interpretacji, którą się na niej buduje. Po drugie — i ważniejsze — przypomina, że służba Jeszui zakorzeniona była w konkretnym, żydowskim, sabatnim rytmie życia. Mesjasz „w szabat” wchodził do synagogi i nauczał; Jego słuchacze gromadzili się wokół czytania Prawa i Proroków. Kamienne fundamenty w Tell Hum nie są dowodem wiary, ale są świadectwem świata, który Ewangelie opisują wiernie: świata Tory, szabatu i zgromadzenia — tego samego, w którym, jak zapisał Marek, nawet duch nieczysty nazwał Jeszuę „Świętym Boga” (Mk 1,24, UBG). Archeologia nie zastępuje Pisma — ale gdy jest czytana uczciwie, potwierdza, że mówi ono o realnych miejscach i realnych ludziach.

Źródła

• Biblical Archaeology Review, „Synagogue Where Jesus Preached Found at Capernaum” (biblosfoundation.org, przedruk BAR).
• V. Corbo, S. Loffreda — publikacje Studium Biblicum Franciscanum dot. wykopalisk w Kafarnaum (Cafarnao); Custodia Terrae Sanctae, custodia.org.
• Jodi Magness, „The Late Antique Synagogue at Capernaum: Was It Really a Congregation of Minim?”, w: Parting of the Ways: The Variegated Ways of Separations between Jews and Christians (Brill | Schöningh, dostęp otwarty).
• Danny the Digger, „Tracking the Synagogue from the Time of Jesus in Capernaum”, dannythedigger.com.
• Madain Project, hasło „Capernaum Synagogue”, madainproject.com.
• Encyklopedia Wikipedia, hasło „Capernaum” (przegląd historii badań: Robinson 1838, Wilson 1866, Kohl i Watzinger 1905, Orfali 1921–1926, Corbo i Loffreda od 1968).
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Mk 1,21.24.28; Łk 7,5; J 6,59.

Przez wieki jedynym świadectwem rzymskiego ukrzyżowania były teksty — Ewangelie, Józef Flawiusz, autorzy rzymscy. Sama kaźń, choć opisywana jako powszechna, nie zostawiła prawie żadnych szczątków kostnych: skazańców rzadko chowano w grobach rodzinnych, a gwoździe zwykle wyjmowano i używano ponownie. Odkrycie z 1968 roku w Jerozolimie zmieniło ten obraz. Po raz pierwszy archeolodzy trzymali w rękach kość człowieka, którego przybito do drewna.

Czym jest odkrycie

W 1968 roku, podczas prac budowlanych w Giwat ha-Miwtar — dzielnicy w północno-wschodniej Jerozolimie — robotnicy natrafili na wykuty w skale grób rodzinny z I wieku n.e. Wykopaliska prowadził Vassilios Tzaferis z ówczesnego izraelskiego Departamentu Starożytności i Muzeów (dzisiejszy Izraelski Urząd Starożytności powstał dopiero w 1990 roku). Wśród ossuariów (kamiennych skrzyń na kości) znalazła się jedna z inskrypcją imienia zmarłego — Jehohanan (hebr. Yehohanan, „syn Hagkola”). Ossuarium datuje się na okres przed zburzeniem Jerozolimy w 70 roku n.e., a więc na czasy bliskie działalności Jeszui (Jezusa).

Kluczowa okazała się prawa kość piętowa (calcaneus), przebita żelaznym gwoździem o zachowanej długości około 11,5 cm. Gwóźdź natrafił na sęk w drewnie i wygiął się, przez co nie dało się go wyjąć — dlatego pozostał w kości i przetrwał niemal dwa tysiące lat. Przy główce gwoździa zachowała się drewniana płytka (z drewna akacji lub pistacji), a na jego czubku fragment drewna oliwnego z pala krzyża. Pierwszą analizę antropologiczną opublikował Nicu Haas z Uniwersytetu Hebrajskiego na łamach „Israel Exploration Journal” w 1970 roku. Po zakończeniu badań oryginalnych szczątków nie wystawiono publicznie — w Israel Museum eksponowane są ossuarium oraz replika (odlew) przebitej pięty z gwoździem.

Powiązanie z Pismem

Ewangelie opisują śmierć Jeszui (Jezusa) na rzymskim krzyżu. Jan notuje samą egzekucję zwięźle:

Gdzie go ukrzyżowali, a z nim dwóch innych z obu stron, pośrodku zaś Jezusa. (J 19,18, UBG)

Znalezisko z Giwat ha-Miwtar nie dotyczy Jeszui — to szczątki innego, nieznanego z Ewangelii Żyda. Dostarcza jednak materialnego tła dla tego, co robili rzymscy żołnierze: pokazuje, że przybijanie skazańca gwoździami przez pięty było realną praktyką w Judei tamtego czasu, a nie literacką przenośnią.

Szczególnie ciekawy jest wątek łamania goleni. Jan pisze:

Przyszli więc żołnierze i połamali golenie pierwszemu i drugiemu, który z nim był ukrzyżowany. Ale gdy przyszli do Jezusa i zobaczyli, że już umarł, nie łamali mu goleni. (J 19,32-33, UBG)

To tzw. crurifragium — łamanie nóg, by przyspieszyć śmierć skazańca. Pierwsi badacze kości Jehohanana sądzili, że i jego golenie strzaskano właśnie w ten sposób, co czyniłoby go niemal bezpośrednią ilustracją opisu Jana.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: w ossuarium spoczywały szczątki mężczyzny z I wieku, którego prawą piętę przebito żelaznym gwoździem. To fizyczny dowód rzymskiego ukrzyżowania z okresu bliskiego czasom Jeszui — przez dekady uważany za jedyny tego rodzaju na świecie.

Dyskutowane: pierwotna rekonstrukcja Nicu Haasa (1970) mówiła, że obie stopy złączono i przebito jednym gwoździem przez pięty, ręce przybito w przedramionach, a golenie złamano. W 1985 roku Joe Zias i Eliezer Sekeles ponownie zbadali szczątki (również w „Israel Exploration Journal”) i zakwestionowali wiele z tych wniosków:

• Gwóźdź był za krótki, by przejść przez dwie pięty i drewno — przebita była tylko jedna, prawa pięta; stopy prawdopodobnie przybito osobno, po obu stronach pala.
• Brak przekonujących śladów gwoździ w kościach przedramion — ręce mogły być przywiązane, a nie przybite.
• Złamania goleni mogły powstać po śmierci (np. pod ciężarem, przy pochówku lub podczas wydobycia), więc ich związek z crurifragium pozostaje niepewny.

Uczciwość wymaga zatem powiedzenia: odkrycie potwierdza realność techniki ukrzyżowania opisanej w Ewangeliach, ale nie „dowodzi” konkretnych scen z życia Jeszui i nie rozstrzyga szczegółów jego kaźni.

Znaczenie

Dla czytelnika Pisma waga tego znaleziska jest pośrednia, lecz realna. Krytycy nieraz twierdzili, że Rzymianie nie pozwalali grzebać ukrzyżowanych, więc opis pochówku Jeszui przez Józefa z Arymatei (J 19,38) miałby być mało wiarygodny. Kość Jehohanana sugeruje coś przeciwnego: ukrzyżowany Żyd mógł otrzymać godny pochówek w grobie rodzinnym, a jego kości mogły z czasem trafić do ossuarium — dokładnie w duchu żydowskiego zwyczaju z I wieku.

Znalezisko nie „udowadnia Biblii”, ale zakotwicza jej opisy w namacalnej rzeczywistości Judei czasów rzymskich. Pokazuje, że ewangeliści pisali o świecie, który znali — o gwoździach, drewnie i pośpiechu przed nadejściem szabatu (J 19,31). W ostatnich latach pojawiły się doniesienia o kolejnych możliwych przypadkach ukrzyżowania (m.in. Fenstanton w Anglii, ogłoszony w grudniu 2021 r.), lecz szczątki z Giwat ha-Miwtar pozostają jednym z najlepiej udokumentowanych świadectw tej kaźni.

Źródła

• N. Haas, „Anthropological Observations on the Skeletal Remains from Giv’at ha-Mivtar”, Israel Exploration Journal 20 (1970).
• J. Zias, E. Sekeles, „The Crucified Man from Giv’at ha-Mivtar: A Reappraisal”, Israel Exploration Journal 35 (1985).
• Jehohanan — Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Jehohanan
• Biblical Archaeology Society, „A Tomb in Jerusalem Reveals the History of Crucifixion and Roman Crucifixion Methods”: https://www.biblicalarchaeology.org/daily/biblical-topics/crucifixion/a-tomb-in-jerusalem-reveals-the-history-of-crucifixion-and-roman-crucifixion-methods/
• K. Killgrove, „This Bone Is The Only Skeletal Evidence For Crucifixion In The Ancient World”, Forbes (2015): https://www.forbes.com/sites/kristinakillgrove/2015/12/08/this-bone-provides-the-only-skeletal-evidence-for-crucifixion-in-the-ancient-world/

Ewangelia Jana 19 stawia przed nami rzymskiego namiestnika Judei, Poncjusza Piłata, który wydaje wyrok na Jeszuę (Jezusa). Przez stulecia jedynym materialnym śladem tej postaci — poza źródłami literackimi (Ewangelie, Józef Flawiusz, Tacyt, Filon) — był tzw. Kamień Piłata z Cezarei Nadmorskiej, odkryty w 1961 roku. W 2018 roku do dyskusji wszedł drugi zabytek noszący to imię: skromny brązowy pierścień z Herodionu. Warto jednak od razu zaznaczyć — jest to świadectwo znacznie bardziej dyskutowane niż kamień z Cezarei.

Czym jest odkrycie

Przedmiotem jest niewielki pierścień ze stopu miedzi (brązu), pełniący prawdopodobnie funkcję sygnetu pieczętnego. Na jego owalnej tarczy (bezelu) wygrawerowano krater — antyczne naczynie do mieszania wina z wodą — otoczony greckimi literami ΠΙΛΑΤΟ, odczytanymi jako „Piłata” (of Pilatus). Zabytek datowany jest szeroko na okres od I wieku p.n.e. do połowy I wieku n.e.

• Gdzie: Herodion (Herodium) — pałac-forteca Heroda Wielkiego na południe od Jerozolimy, w pobliżu Betlejem. W okresie rzymskim miejsce pełniło też funkcje administracyjne.
• Kiedy znaleziono: pierścień wydobyto już podczas wykopalisk w sezonie 1968–1969, prowadzonych przez prof. Gideona Foerstera (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie). Przez dziesięciolecia leżał w magazynie nierozpoznany.
• Kiedy odczytano: napis udało się odczytać dopiero po oczyszczeniu i sfotografowaniu przedmiotu specjalną kamerą w laboratoriach Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA).
• Publikacja: odczyt ogłoszono w 2018 roku na łamach czasopisma naukowego Israel Exploration Journal (68:2). Autorami opracowania są Shua Amorai-Stark, Malka Hershkovitz, Gideon Foerster, Yakov Kalman, Rachel Chachy i Roi Porat (obecny kierownik wykopalisk w Herodionie).

Powiązanie z Pismem

Imię Piłata pojawia się w Nowym Testamencie wielokrotnie, a w Ewangelii Jana 19 to on prowadzi przesłuchanie i ostatecznie wydaje Jeszuę na ukrzyżowanie. To Piłat każe sporządzić napis na krzyżu:

„Sporządził też Piłat napis i umieścił na krzyżu. A było napisane: Jezus z Nazaretu, król Żydów.” (J 19,19, UBG)

Na żądanie, by zmienić treść tabliczki, namiestnik odpowiada krótko: „Co napisałem, to napisałem” (J 19,22, UBG). Ewangelia przedstawia więc Piłata jako realnego, rzymskiego zarządcę Judei sprawującego władzę sądowniczą — i właśnie ten historyczny urząd potwierdza epigrafika. Kamień z Cezarei podaje jego imię po łacinie (PONTIVS PILATVS) wraz z tytułem prefekta (praefectus). Pierścień z Herodionu bywa przedstawiany jako „drugie po kamieniu świadectwo imienia namiestnika” — ta popularna teza wymaga jednak ostrożności, o czym niżej.

Co pewne, a co dyskutowane

Względnie pewne:

• Pierścień jest autentycznym, starożytnym zabytkiem pochodzącym z wykopalisk w Herodionie i datowanym na przełom er.
• Na tarczy widnieje krater, a wokół niego greckie litery, które część badaczy odczytuje jako ΠΙΛΑΤΟ.
• To przedmiot tani i prosty — nie luksusowy sygnet bogatego urzędnika.

Wyraźnie dyskutowane:

• Czy w ogóle czyta się „Piłat”. Werner Eck (Uniwersytet w Kolonii) i Avner Ecker (Uniwersytet Bar-Ilan) w studium opublikowanym w czasopiśmie ’Atiqot uznali odczyt „Pilato” za „możliwy, lecz bardzo mało prawdopodobny” — z powodu niepewnej identyfikacji poszczególnych liter i wątpliwości, czy dwa wiersze napisu w ogóle tworzą jedno słowo.
• Czy należał do Piłata. Nawet zwolennicy odczytu w większości nie przypisują pierścienia samemu prefektowi — tani stop miedzi nie pasuje do rangi rzymskiego namiestnika. Sami autorzy publikacji z 2018 roku uznali, że mógł on należeć raczej do kogoś z administracji Piłata (np. urzędnika stemplującego dokumenty), do innej osoby o imieniu Pilatus, członka rodziny lub wyzwoleńca.
• Argumenty przeciw związkowi z Piłatem. Eck i Ecker wskazują, że rzymski prefekt posługiwałby się w sprawach urzędowych łaciną (jak na kamieniu z Cezarei), a nie greką — i to greką tak niestarannie wykonaną; że krater był w tym czasie raczej symbolem żydowskim niż rzymskim; oraz że jakość wykonania nie licuje z urzędem. Sami przyznają jednak, że nie potrafią zaproponować pewnego, alternatywnego odczytu.
• Miejsce przechowywania. Zabytek należy do zespołu znalezisk z Herodionu opracowywanych pod pieczą Izraelskiego Urzędu Starożytności; szczegółowej, publicznej informacji o stałej ekspozycji brak.

Znaczenie

Uczciwie trzeba powiedzieć: pierścień z Herodionu nie „udowadnia Biblii” i nie jest twardym dowodem na Poncjusza Piłata. W przeciwieństwie do kamienia z Cezarei — który pozostaje głównym, niekwestionowanym epigraficznym potwierdzeniem historyczności Piłata i jego tytułu — pierścień jest zabytkiem spornym już na poziomie odczytu imienia. Jeśli odczyt „Pilato” jest trafny, dołącza on do rzadko poświadczonego imienia Pilatus w rzymskiej Judei i dobrze wpisuje się w administracyjny kontekst regionu. Jeśli sceptycy mają rację — pierścień pozostaje po prostu jednym z wielu antycznych sygnetów.

Dla czytelnika Pisma płynie stąd trzeźwa lekcja: naszym fundamentem jest Słowo (sola scriptura), a nie kolejne sensacyjne nagłówki. Archeologia potrafi oświetlić realny, rzymski świat, w którym rozgrywa się relacja Jana 19 — świat prefektów, procesów i egzekucji poza murami Jerozolimy. Ale to Pismo, a nie brązowy pierścień, jest świadkiem, że w tym właśnie świecie Jeszua (Jezus) stanął przed Piłatem i został wydany na ukrzyżowanie.

Źródła

• S. Amorai-Stark, M. Hershkovitz, G. Foerster, Y. Kalman, R. Chachy, R. Porat, „An Inscribed Copper-Alloy Finger Ring from Herodium Depicting a Krater”, Israel Exploration Journal 68:2 (2018).
• Biblical Archaeology Society, „Was Pontius Pilate’s Ring Discovered at Herodium?” — https://www.biblicalarchaeology.org/daily/biblical-artifacts/inscriptions/pontius-pilate-ring-herodium/
• Biblical Archaeology Society, „Pontius Pilate’s Ring Reexamined” (studium W. Ecka i A. Eckera w ’Atiqot) — https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-israel/pontius-pilates-ring-reexamined/
• BiblePlaces.com, „Name of Pilate Discovered on Ring Found at Herodium” (2018) — https://www.bibleplaces.com/blog/2018/11/name-of-pilate-discovered-on-ring-found/
• The Times of Israel, „2,000-year-old 'Pilate’ ring just might have belonged to notorious Jesus judge” (2018) — https://www.timesofisrael.com/2000-year-old-ring-engraved-with-pilate-may-have-belonged-to-notorious-ruler/
• Haaretz, „One Pilate Ring to Confuse Them All” (2023) — https://www.haaretz.com/archaeology/2023-05-31/ty-article/one-pilate-ring-to-confuse-them-all/00000188-71e7-d2d1-afbe-7deffb1f0000
• Cytat biblijny: Ewangelia Jana 19,19.22, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG).

Nad północno-zachodnim brzegiem Morza Martwego, na jałowej terasie skalnej, leżą ruiny znane jako Chirbet Qumran. To jedno z najgłośniejszych stanowisk archeologicznych XX wieku — nie ze względu na monumentalność (osada była niewielka), lecz dlatego, że w pobliskich jaskiniach odnaleziono zwoje znad Morza Martwego. Wśród nich znalazł się najstarszy niemal kompletny odpis Księgi Izajasza. Dla czytelnika Pisma to miejsce, gdzie starożytna wspólnota żyła słowami proroka: „Przygotujcie drogę Pana… na pustyni”.

Czym jest odkrycie

Historia zaczęła się w 1947 roku, gdy beduiński pasterz (tradycja wskazuje na Muhammeda edh-Dhiba) natrafił w jaskini nieopodal Qumran na gliniane dzbany ze zwiniętymi manuskryptami. W kolejnych latach, do roku 1956, w jedenastu jaskiniach okolicy odnaleziono pozostałości około 900 rękopisów — łącznie kilkanaście tysięcy fragmentów. Teksty datuje się mniej więcej od III wieku przed naszą erą do I wieku naszej ery.

Samo stanowisko — ruiny osady — przebadano archeologicznie osobno. Po wstępnych sondażach w 1949 roku, w latach 1951–1956 systematyczne wykopaliska prowadził francuski dominikanin i archeolog Roland de Vaux z École Biblique w Jerozolimie, we współpracy z Geraldem Lankesterem Hardingiem z jordańskiego Departamentu Starożytności. Odsłonili kompleks budowli o powierzchni ok. 80 na 100 metrów: cysterny i baseny (część interpretowana jako mykwy, kąpiele rytualne), pomieszczenia gospodarcze, warsztat garncarski oraz salę, którą de Vaux nazwał „skryptorium” — miejscem przepisywania zwojów. Nieopodal rozciąga się rozległy cmentarz.

Najsłynniejszy z rękopisów, Wielki Zwój Izajasza (oznaczenie 1QIsaᵃ) z Jaskini 1, powstał ok. 125 r. p.n.e. Zawiera niemal całą Księgę Izajasza i jest o około tysiąc lat starszy niż hebrajskie manuskrypty znane przed tym odkryciem. Dziś przechowuje się go w Sanktuarium Księgi (Shrine of the Book) w Muzeum Izraela w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Wspólnota z Qumran sama sięgnęła po Księgę Izajasza, by wyjaśnić, dlaczego wycofała się na pustynię. W jednym z jej własnych pism, tzw. Regule Zrzeszenia (1QS, kolumna 8), przywołano wprost słowa proroka jako program życia — oddzielenie się od reszty społeczeństwa i „przygotowanie drogi” na pustkowiu. Tekst, który ich natchnął, brzmi w polskim przekładzie tak:

„Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Pana, prostujcie na pustyni ścieżkę naszego Boga.” (Iz 40,3, UBG)

W przekładzie UBG słowo „Pan” oddaje w tym miejscu hebrajskie imię Boże — Jahwe. Ten sam werset przywołują później Ewangelie, odnosząc go do Jana Zanurzającego (Chrzciciela), zwiastuna Jeszui (Jezusa). Zbieżność jest uderzająca: dwa różne ruchy — wspólnota znad Morza Martwego i Jan nad Jordanem — czytały to samo proroctwo o głosie na pustyni i oba szukały na pustkowiu przygotowania na przyjście Jahwe. To nie znaczy, że były tożsame ani że jedna zrodziła drugą; znaczy, że Izajasz 40 był dla pobożnych Żydów tamtej epoki żywym, kształtującym tekstem.

Z Qumran łączy się jeszcze jedna, głębsza myśl tego samego rozdziału — o trwałości słowa Bożego:

„Trawa usycha, kwiat więdnie, ale słowo naszego Boga trwa na wieki.” (Iz 40,8, UBG)

Wielki Zwój Izajasza jest namacalnym świadectwem tej trwałości. Porównanie tekstu sprzed ponad dwóch tysięcy lat z późniejszymi manuskryptami hebrajskimi pokazało zdumiewającą wierność przekazu — mimo drobnych różnic w pisowni treść pozostała ta sama przez tysiąclecie kopiowania.

Co pewne, a co dyskutowane

Warto oddzielić fakty od interpretacji — bo w przypadku Qumran ta granica bywa zacierana.

• Pewne: istnienie i lokalizacja osady; odkrycie zwojów w pobliskich jaskiniach (1947–1956); wykopaliska de Vaux (1951–1956); datowanie rękopisów (paleografia i badania radiowęglowe zgodnie wskazują okres od III w. p.n.e. do I w. n.e.); wiek i miejsce przechowywania Wielkiego Zwoju Izajasza.
• Dyskutowane — tożsamość wspólnoty: de Vaux uznał mieszkańców za esseńczyków, ascetyczne żydowskie stronnictwo opisane m.in. przez Józefa Flawiusza i Pliniusza Starszego. To wciąż pogląd większościowy, ale sporny. Padają propozycje alternatywne — np. powiązania saducejskie — a część badaczy w ogóle kwestionuje utożsamienie mieszkańców osady z autorami czy właścicielami zwojów.
• Dyskutowane — funkcja stanowiska: obok „klasztornej” wspólnoty religijnej (de Vaux) proponowano zimową willę zamożnych jerozolimczyków (Robert Donceel i Pauline Donceel-Voûte), twierdzę (Norman Golb), wytwórnię ceramiki, punkt handlowy i celny czy gospodarstwo rolne. Jean-Baptiste Humbert sugerował model wielofazowy: pierwotnie rezydencja, później przejęta przez wspólnotę.
• Dyskutowane — pochodzenie zwojów: Golb twierdził, że rękopisy nie powstały w Qumran, lecz zostały przywiezione z bibliotek jerozolimskich i ukryte w jaskiniach przed nacierającymi Rzymianami (przed rokiem 68/70 n.e.). To podważałoby prosty związek „osada = skryptorium”.

Znaczenie

Qumran nie „udowadnia Biblii” — i nie taka jest jego rola. Jego wartość leży gdzie indziej. Po pierwsze, zwoje znad Morza Martwego cofnęły o tysiąc lat naszą bezpośrednią wiedzę o tekście hebrajskim i potwierdziły, że przekaz Pism był przenoszony z ogromną starannością. Dla kogoś, kto trzyma się zasady sola scriptura, to konkretne, materialne wsparcie zaufania do tekstu, który czytamy.

Po drugie, osada i jej pisma otwierają okno na świat żydowskiej pobożności tuż przed wystąpieniem Jeszui — na ludzi, którzy studiowali Torę i Proroków, praktykowali kąpiele oczyszczające, wspólne posiłki i oczekiwali Bożej interwencji, biorąc dosłownie słowa Izajasza o „drodze na pustyni”. Nie musimy zgadzać się z ich teologią ani rozstrzygać, kim dokładnie byli, by dostrzec, jak żywe było wtedy Pismo. Qumran przypomina, że słowo, które „usycha jak trawa” w ustach ludzi, w Bożym zamyśle „trwa na wieki” — i że przetrwało, byśmy dziś mogli je czytać.

Źródła

• Encyclopædia Britannica, hasło „Qumran” — britannica.com/place/Qumran
• „Dead Sea Scrolls” oraz „Qumran”, Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/Dead_Sea_Scrolls, en.wikipedia.org/wiki/Qumran
• „Isaiah Scroll” (Wielki Zwój Izajasza, 1QIsaᵃ), Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/Isaiah_Scroll
• The Israel Museum / Shrine of the Book, „The Great Isaiah Scroll” — dss.collections.imj.org.il/isaiah
• Library of Congress, „Scrolls from the Dead Sea: The Qumran Community” — loc.gov/exhibits/scrolls/late.html
• Biblical Archaeology Society, „Was It an Essene Settlement?” oraz „Dissecting the Qumran-Essene Hypothesis” — library.biblicalarchaeology.org
• Bible Interp (Univ. of Arizona), „The Fortress at Qumran: A History of Interpretation” — bibleinterp.arizona.edu/articles/qumfort
• Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 40,3; Iz 40,8.

Zanim w 1947 roku odkryto zwoje znad Morza Martwego, istniał jeden pożółkły skrawek papirusu, który przez blisko pół wieku uchodził za najstarszy znany odpis tekstu z Pisma. To Papirus Nash — cztery fragmenty zapisane hebrajskim pismem, zawierające Dziesięć Przykazań oraz początek modlitwy Szema. Dla czytelnika przywiązanego do zasady sola scriptura to poruszające świadectwo: fizyczny ślad tego, jak starożytni wyznawcy Jahwe przepisywali i codziennie odmawiali Jego przykazania.

Czym jest to odkrycie

Papirus Nash to zbiór czterech fragmentów papirusu zapisanych kwadratowym pismem hebrajskim, liczących łącznie dwadzieścia cztery wiersze tekstu (z ubytkami). Zawiera dwie rzeczy złączone w jedną całość: Dekalog — Dziesięć Przykazań — oraz początek Szemy Israel, wyznania „Słuchaj, Izraelu”.

Fragmenty nabył w Egipcie w 1902 roku Walter Llewellyn Nash, sekretarz Society of Biblical Archaeology, który odkupił je od handlarza starożytnościami. Jako miejsce pochodzenia wskazuje się zwykle region Fajum, choć dokładne miejsce znaleziska pozostaje niepewne. W 1903 roku Nash przekazał papirus Bibliotece Uniwersytetu w Cambridge, gdzie przechowywany jest do dziś pod sygnaturą MS Or.233. Tekst po raz pierwszy opisał i opublikował orientalista Stanley A. Cook w 1903 roku.

Powiązanie z Pismem

Treść papirusu odpowiada Dekalogowi znanemu z Księgi Wyjścia i Powtórzonego Prawa. UBG oddaje początek przykazań tak:

„Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wyprowadził z ziemi Egiptu, z domu niewoli. Nie będziesz miał innych bogów przede mną.” (Wj 20,2–3, UBG)

Tam, gdzie UBG zapisuje słowem „Pan”, hebrajski oryginał nosi Tetragram — cztery litery JHWH, czyli imię Jahwe. Ten sam Tetragram występuje także na Papirusie Nash, zarówno w Dekalogu, jak i w Szemie. To istotny szczegół: dokument sprzed ponad dwóch tysięcy lat zachowuje własne imię Boga tam, gdzie późniejsze tradycje zaczęły je zastępować tytułem.

Warto zauważyć, że Dekalog na papirusie nie jest dosłownym odpisem jednego rozdziału — łączy brzmienie Księgi Wyjścia (Wj 20) z Księgą Powtórzonego Prawa (Pwt 5), a przykazania podaje w kolejności „nie cudzołóż – nie zabijaj – nie kradnij”. To ten sam porządek, który znajdujemy w greckiej Septuagincie. Tekst masorecki, za którym idzie UBG, ma kolejność odwrotną:

„Nie będziesz zabijał. Nie będziesz cudzołożył. Nie będziesz kradł.” (Wj 20,13–15, UBG)

Po Dekalogu papirus przechodzi do Szemy — wyznania z Pwt 6,4, które UBG oddaje słowami: „Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden”. To połączenie odzwierciedla znaną z okresu Drugiej Świątyni praktykę codziennego odmawiania Dziesięciu Przykazań tuż przed Szemą. Dlatego Papirus Nash najprawdopodobniej nie był fragmentem zwykłego zwoju biblijnego, lecz dokumentem liturgicznym albo zawartością filakterii (tefilin) — pomocą do codziennej modlitwy.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że papirus istnieje, znajduje się w Cambridge, zawiera Dekalog i początek Szemy oraz że aż do odkrycia zwojów z Qumran w 1947 roku był najstarszym znanym hebrajskim fragmentem tekstu biblijnego.

• Datowanie — zrewidowane. Stanley Cook w 1903 roku umieszczał papirus w II w. n.e. W 1937 roku William F. Albright w słynnej analizie paleograficznej przesunął datę do okresu machabejskiego, około 150 r. p.n.e. Dziś przeważa datowanie na II w. p.n.e. (mniej więcej 150–100 r. p.n.e.), choć część badaczy (jak F. C. Burkitt czy R. H. Charles) opowiadała się dawniej za I w. n.e. Trzeba pamiętać, że to szacunek oparty na kształcie pisma, a nie pewna data roczna.
• Proweniencja — niepewna. Powiązanie z Fajum opiera się na relacji handlarza, nie na udokumentowanym wykopalisku.
• Charakter tekstu. Ponieważ papirus łączy dwa fragmenty Tory i idzie za kolejnością Septuaginty, nie jest to „czysty” odpis biblijny, lecz kompilacja użytkowa. Nie „udowadnia” więc nienaruszalności Pisma. Świadczy natomiast o czymś innym i równie ważnym: o wysokiej zgodności tekstu hebrajskiego na przestrzeni ponad tysiąca lat, przy jednoczesnych, dobrze widocznych wariantach.

Znaczenie

Najstarsze kompletne kodeksy masoreckie (jak Kodeks z Aleppo czy Leningradzki) pochodzą dopiero z X–XI w. n.e. Papirus Nash otwiera więc okno na tekst hebrajski o około tysiąc lat wcześniejsze. Gdy w 1947 roku odnaleziono zwoje znad Morza Martwego, to właśnie pismo Papirusu Nash posłużyło badaczom za jeden z punktów odniesienia przy datowaniu paleograficznym nowych znalezisk.

Dla perspektywy Hebrew Roots ważny jest jeszcze jeden wymiar. Papirus pokazuje, że sercem codziennej pobożności Izraela były właśnie Dekalog i Szema — przykazania Jahwe oraz wyznanie Jego jedyności, odmawiane każdego dnia. Nie był to zbiór martwych reguł, lecz żywe słowo noszone blisko serca, dokładnie tak, jak nakazywał sam tekst Tory.

Źródła

• Stanley A. Cook, „A Pre-Massoretic Biblical Papyrus”, Proceedings of the Society of Biblical Archaeology 25 (1903).
• William F. Albright, „A Biblical Fragment from the Maccabaean Age: The Nash Papyrus”, Journal of Biblical Literature 56 (1937).
• Cambridge University Library / Cambridge Digital Library, „Nash Papyrus” (MS Or.233): https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-OR-00233
• „Nash Papyrus”, Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Nash_Papyrus
• Google Arts & Culture, „Nash Papyrus (MS Or.233)”.
• Pismo Święte w przekładzie Uświęconej Biblii Gdańskiej (UBG) — Wj 20,2–17; Pwt 6,4–5.