Księga Jeremiasza opisuje dramatyczne wydarzenia, które rozegrały się w Judzie tuż po zburzeniu Jerozolimy przez Babilończyków. Gdy król Nabuchodonozor ustanowił Godoliasza namiestnikiem nad ocalałą ludnością, wydawało się, że nastał krótki czas stabilizacji. Jednak w tle tlił się spisek polityczny, na którego czele stał ościenny władca Ammonitów. Przez lata postać ta była znana wyłącznie z relacji biblijnej, co skłaniało niektórych krytyków do sceptycyzmu. Sytuację zmieniło odkrycie archeologiczne z drugiej połowy XX wieku, które rzuciło nowe światło na postać króla Baalisa.
Czym jest to odkrycie
W 1984 roku, podczas wykopalisk prowadzonych na stanowisku Tell el-Umeiri (identyfikowanym przez badaczy z biblijnym obszarem plemiennym Ammonitów, na terenie dzisiejszej Jordanii), archeolodzy odnaleźli niewielki, lecz niezwykle cenny zabytek. Była to gliniana bulla – odcisk pieczęci służącej do zabezpieczania dokumentów lub przesyłek. Artefakt ten zawierał inskrypcję zapisaną w piśmie paleohebrajskim lub ammonickim.
Odczytany tekst brzmi: „należący do Milkom-ura, sługi Ba’alisa”. Pieczęć ta należała zatem do wysokiego urzędnika państwowego o imieniu Milkom-ur (imię to zawiera teoforyczny element odwołujący się do ammonickiego bóstwa Milkoma), który służył królowi o imieniu Baalis (Ba’alis). Odkrycie to dostarczyło pierwszego bezpośredniego dowodu pozabiblijnego na istnienie władcy o takim imieniu rządzącego w tym regionie.
Powiązanie z Pismem
Wydarzenia opisane w Księdze Jeremiasza ukazują polityczne intrygi tamtego okresu. Po upadku Jerozolimy, ocalali Judejczycy zgromadzili się wokół Godoliasza w Mispa. Jahwe (PAN) ostrzegał jednak swój lud przed spiskami sąsiadów za pośrednictwem dowódców wojskowych, którzy przejrzeli plany ammonickiego monarchy. Kluczowym fragmentem opisującym tę sytuację jest relacja z 40. rozdziału Księgi Jeremiasza:
„I powiedzieli do niego: Czy wiesz o tym, że Baalis, król synów Ammona, posłał Izmaela, syna Netaniasza, aby cię zabić? Ale Gedaliasz, syn Achikama, nie uwierzył im.” — Jr 40,14 (UBG)
Niestety, Godoliasz zignorował te ostrzeżenia, wykazując się naiwnością, co doprowadziło do tragicznego w skutkach zamachu opisanego w kolejnych wersetach. Izmael, działając z inspiracji Baalisa, zamordował namiestnika, co ostatecznie przypieczętowało rozproszenie pozostałej w kraju ludności i ucieczkę części z nich do Egiptu, wbrew wyraźnemu nakazowi, jaki przekazał im Jeszua (Jezus) poprzez proroka.
„Ale Gedaliasz, syn Achikama, odpowiedział Jochananowi, synowi Kareacha: Nie czyń tego, bo to, co mówisz o Izmaelu, jest nieprawdą.” — Jr 40,16 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Status merytoryczny tego odkrycia określa się jako mieszany ze względu na toczącą się dyskusję naukową wokół identyfikacji lingwistycznej i historycznej. Z jednej strony, zbieżność imienia Baalis, czasu (koniec epoki żelaza II, czyli VI wiek p.n.e.) oraz lokalizacji (terytorium Ammonu) jest uderzająca i stanowi silną poszlakę wskazującą na to, że bulla odnosi się do tej samej postaci, którą wymienia prorok Jeremiasz.
Z drugiej strony, niektórzy epigraficy i historycy zwracają uwagę na subtelne różnice w zapisie imienia. W tekście masoreckim imię króla zapisane jest jako Ba’alis (בעליס), podczas gdy na pieczęci widnieje zapis, który można odczytać jako Ba’alyis’ lub zawierający nieco inną strukturę spółgłoskową. Istnieją debaty, czy imię to oznacza „Pan zbawia”, czy też jest powiązane z bóstwem Baalem. Ponadto, pojedyncze znalezisko archeologiczne, choć niezwykle cenne, nie pozwala na pełną rekonstrukcję biografii tego władcy ani nie opisuje samego przebiegu spisku na życie Godoliasza.
Znaczenie
Dla badaczy opierających się na zasadzie pierwszeństwa Pisma Świętego nad ludzką tradycją i teoriami minimalistycznymi, bulla z Tell el-Umeiri stanowi kolejne potwierdzenie historycznej wiarygodności tła geograficzno-politycznego opisanego w Biblii. Odkrycie to pokazuje, że autorzy biblijni precyzyjnie notowali imiona współczesnych im władców ościennych, nawet tych, którzy rządzili stosunkowo niewielkimi organizmami państwowymi, jak Ammon.
Choć nauka nie potrafi jednoznacznie rozstrzygnąć każdego szczegółu gramatycznego zapisanego na glinianym odcisku, korelacja między tekstem biblijnym a znaleziskiem z 1984 roku osłabia argumenty tych, którzy uważali relację o zamachu na Godoliasza za późniejszą fikcję literacką. Król Baalis przestał być jedynie postacią z kart teologicznej opowieści, stając się realnym graczem na arenie politycznej starożytnego Bliskiego Wschodu.