Drugi rozdział Ewangelii Mateusza osadza narodziny Mesjasza w bardzo konkretnym miejscu i czasie: w Betlejem judzkim, „za dni króla Heroda”. Dwa odkrycia archeologiczne z ostatnich dekad dotykają dokładnie tych dwóch punktów — małego miasteczka i wielkiego króla. Pierwszym jest maleńka gliniana pieczęć z napisem „Betlejem”, najstarsza znana wzmianka o tym mieście spoza Biblii. Drugim — pustynna twierdza Herodion wraz z grobowcem przypisywanym Herodowi Wielkiemu. Przyjrzyjmy się, co dokładnie znaleziono, a czego te znaleziska nie dowodzą.
Czym jest odkrycie
Bulla „bt lḥm” z Miasta Dawida (2012)
23 maja 2012 roku Izraelski Urząd Starożytności (Israel Antiquities Authority) ogłosił znalezienie glinianej bulli — odcisku pieczęci służącego niegdyś do zamykania przesyłek. Przedmiot ma zaledwie około 1,5 cm średnicy i został wydobyty podczas przesiewania na mokro ziemi z wykopalisk w Mieście Dawida, tuż przy murach Starego Miasta Jerozolimy. Pracami kierował archeolog Eli Szukron.
Bulla nosi trzy linie pisma starohebrajskiego. Odczytuje się je jako: wiersz z datą (rokiem panowania króla), nazwę miejscowości — bt lḥm, czyli Bet-Lechem (Betlejem) — oraz słowo lmlk, „[należące] do króla”. Badacze zaliczają ją do tzw. bulli fiskalnych: administracyjnych pieczęci, którymi w późnym VIII i w VII wieku p.n.e. znakowano przesyłki podatkowe wysyłane do skarbca Królestwa Judy. Innymi słowy: w którymś roku panowania judzkiego władcy (nie wiadomo dokładnie, czy Ezechiasza, Manassesa, czy Jozjasza) z Betlejem wyruszyła do Jerozolimy danina. To najwcześniejsze poświadczenie nazwy Betlejem poza tekstem biblijnym.
Herodion i grób Heroda (2007)
Herodion to potężna twierdza-pałac wzniesiona przez Heroda Wielkiego około 12 km na południe od Jerozolimy, na sztucznie usypanym stożkowatym wzgórzu. 8 maja 2007 roku profesor Ehud Netzer z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie ogłosił, że na północno-wschodnim zboczu wzgórza — mniej więcej w połowie jego wysokości — odnalazł pozostałości monumentalnego mauzoleum oraz fragmenty trzech kamiennych sarkofagów. Netzer szukał tego grobu przez dziesięciolecia, kierując się opisem pogrzebu Heroda u historyka Józefa Flawiusza. Jeden z sarkofagów, wykonany z czerwonawego kamienia i zdobiony powściągliwie, badacze uznali za sarkofag samego Heroda; był roztrzaskany na setki kawałków — najpewniej przez żydowskich powstańców w czasie wojny z Rzymem (66–73 r. n.e.). Odrestaurowany zabytek prezentowany jest w Muzeum Izraela. Sam Netzer zginął pod koniec października 2010 roku wskutek upadku podczas prac na stanowisku.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Mateusza wiąże oba te miejsca z narodzinami Jeszui (Jezusa):
A gdy Jezus urodził się w Betlejem w Judei za dni króla Heroda, oto mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: (Mt 2,1, UBG)
Gdy Herod pyta uczonych, gdzie ma się narodzić Mesjasz, ci odpowiadają, powołując się na proroctwo:
A oni mu powiedzieli: W Betlejem w Judei; bo tak jest napisane przez proroka: A ty, Betlejem, ziemio Judy, wcale nie jesteś najmniejsze wśród władców Judei, z ciebie bowiem wyjdzie władca, który będzie rządził moim ludem, Izraelem. (Mt 2,5-6, UBG)
Bulla dotyka pierwszego elementu tej sceny: pokazuje, że Betlejem nie było literacką fikcją ani osadą powstałą dopiero w czasach rzymskich, lecz realnym, funkcjonującym miastem Królestwa Judy już około VII wieku p.n.e. — na długo przed narodzinami Jeszui. Herodion dotyka drugiego: to materialny ślad po tym samym Herodzie Wielkim, za którego panowania Mateusz umiejscawia narodziny i rzeź niemowląt (Mt 2,16). Kamienne mury i grobowiec przypominają, że „król Herod” z Ewangelii jest w pełni historyczną postacią, znaną także z licznych innych źródeł.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: Betlejem istniało jako miasto judzkie w okresie Pierwszej Świątyni. Sama bulla jako autentyczny zabytek z wykopalisk kontrolowanych jest szeroko akceptowana, a odczyt „Betlejem” przyjmuje większość badaczy, w tym Izraelski Urząd Starożytności.
- Dyskutowane: dokładny odczyt częściowo uszkodzonego napisu. Pierwsza litera nazwy miejscowości jest zrekonstruowana. Robert Deutsch podtrzymuje odczyt „Betlejem”, proponując restytucję zapisu jako [b]yt lḥm (Bet-Lechem), natomiast część badaczy czyta zachowaną literę inaczej, a pojedyncze głosy w ogóle kwestionują odczytanie nazwy jako Betlejem. Nie wiadomo też, za którego króla powstała pieczęć.
- Pewne: Herodion to autentyczna twierdza Heroda Wielkiego, a na jej zboczu odkryto monumentalne mauzoleum i sarkofagi.
- Dyskutowane: czy odnaleziony grobowiec należał rzeczywiście do samego Heroda. W 2013 roku archeolodzy Joseph Patrich i Benjamin Arubas argumentowali, że budowla jest zbyt skromna jak na króla tej rangi i ma cechy nietypowe dla jego grobu; następca Netzera, Roi Porat, podtrzymuje pierwotną identyfikację. Nie znaleziono żadnej inskrypcji z imieniem Heroda, więc atrybucja opiera się na kontekście, a nie na bezpośrednim podpisie.
Trzeba też powiedzieć wprost, czego te znaleziska nie robią: nie „udowadniają Biblii” ani nie potwierdzają samych narodzin Jeszui czy rzezi niemowląt (ta ostatnia nie ma poświadczenia pozabiblijnego). Poświadczają natomiast realność scenografii — miasta i władcy — w której osadzona jest ewangeliczna relacja.
Znaczenie
Dla czytelnika, który traktuje Pismo jako najwyższy autorytet, tego rodzaju odkrycia nie są fundamentem wiary, lecz jej tłem. Wiara opiera się na świadectwie samego Słowa, a nie na łopacie archeologa. Znaleziska takie jak bulla „Betlejem” czy grobowiec z Herodionu pokazują jednak, że biblijni autorzy pisali o realnych miejscach i ludziach, których ślady można wydobyć z ziemi. Betlejem — miasto Dawida, wskazane przez proroctwo cytowane w Mt 2,6 jako miejsce narodzin Władcy Izraela — okazuje się starą, konkretną judzką osadą. A Herod, przed którym uciekała święta rodzina, pozostawił po sobie górę kamienia na pustyni. Jahwe działa w prawdziwej historii, nie w micie — i właśnie na to tło wskazują oba te odkrycia, każde z zachowaniem należnej ostrożności co do szczegółów.
Źródła
- Biblical Archaeology Society, „History of Bethlehem Documented by First Temple Period Bulla from the City of David” — biblicalarchaeology.org
- The Times of Israel, „Ancient shard offers archaeology’s first mention of Bethlehem” — timesofisrael.com
- Archaeology Wiki, „Ancient sealing offers first mention of Bethlehem” (2012) — archaeology.wiki
- Heritage Daily, „Earliest Archaeological Evidence of the Existence of the City of Bethlehem already in the First Temple Period” (2012) — heritagedaily.com
- Wikipedia, „Tomb of Herod” — en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Herod
- Herodium Expedition, „Herod’s Grave” — herodium.org
- EurekAlert! / Hebrew University, „Tomb of King Herod discovered at Herodium” (2007) — eurekalert.org
- Wikipedia, „Ehud Netzer” — en.wikipedia.org/wiki/Ehud_Netzer
- Pismo Święte: Ewangelia Mateusza 2,1.5-6, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG)