Ewangelia Łukasza otwiera opis służby Jana Chrzciciela zaskakująco precyzyjną listą władców. W jednym zdaniu Łukasz wymienia cesarza, namiestnika, dwóch tetrarchów z rodu Heroda oraz mało znaną postać: „Lizaniasza tetrarchę Abileny”. To właśnie ten ostatni był przez pokolenia sztandarowym argumentem krytyków. Twierdzono, że Łukasz się pomylił i „wskrzesił” władcę, który zginął ponad sześćdziesiąt lat wcześniej. Grecka inskrypcja odnaleziona pod Damaszkiem odmieniła ten obraz.
Czym jest odkrycie
Chodzi o grecką inskrypcję dedykacyjną z Abili — miejscowości leżącej około 29 km (ok. 18 mil) na północny zachód od Damaszku, w dolinie Barada (dziś Suk Wadi Barada, w Syrii). Starożytni znali to miejsce jako „Abila Lizaniasza”. Napis wykuto w zboczu skalnym przy dawnej drodze.
Tekst upamiętnia budowę drogi i świątyni ufundowaną przez niejakiego Nymfajosa (Nymphaios), wyzwoleńca „Lizaniasza tetrarchy”. W tłumaczeniu brzmi mniej więcej tak: „Za ocalenie panów Augustów (gr. Sebastoi) i całego ich domu — Nymfajos, wyzwoleniec Lizaniasza tetrarchy, który założył drogę, zbudował świątynię i zasadził sady na własny koszt; Panu Kronosowi i ojczyźnie ku czci”. Sercem sprawy są dwa słowa: „Lizaniasz tetrarcha” — dokładnie ten tytuł i urząd, których użył Łukasz.
Częściowy odpis tego napisu sporządził już w XVIII w. podróżnik Richard Pococke (w dziele A Description of the East), a niemiecki filolog August Boeckh umieścił go w monumentalnym zbiorze Corpus Inscriptionum Graecarum (nr 4521). Pełny tekst odczytano jednak dopiero po tym, jak około 1911 r. kamień odsłonił miejscowy właściciel gruntu w pobliżu sanktuarium Neby Abil. Kompletną wersję opublikował w 1912 r. dominikanin Raphaël Savignac w naukowym czasopiśmie „Revue Biblique”.
Powiązanie z Pismem
Łukasz datuje początek działalności Jana z niemal urzędową dokładnością:
A w piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza, gdy Poncjusz Piłat był namiestnikiem Judei, Herod tetrarchą Galilei, jego brat Filip tetrarchą Iturei i ziemi Trachonu, a Lizaniasz tetrarchą Abileny; (Łk 3,1, UBG)
Piętnasty rok panowania Tyberiusza to około 28/29 r. n.e. Spośród wymienionych władców właśnie Lizaniasza najtrudniej było potwierdzić poza Ewangelią. Znany historyk Józef Flawiusz opisywał bowiem innego Lizaniasza — syna Ptolemeusza, władcę Chalkis, straconego z rozkazu Marka Antoniusza (za namową Kleopatry) ok. 36–34 r. p.n.e. Ten człowiek zginął ponad dwie generacje przed Janem Chrzcicielem — stąd oskarżenie, że Łukasz popełnił rażący anachronizm.
Co pewne, a co dyskutowane
Rozdzielmy uczciwie fakty od interpretacji.
Ustalone (konsensus):
- Inskrypcja jest autentyczna: znana częściowo od XVIII w. (odpis Richarda Pococke’a), a w pełnym brzmieniu od publikacji Savignaca w 1912 r.; katalogowana jako CIG 4521.
- Napis wymienia realną postać „Lizaniasza tetrarchę” — ten sam tytuł i urząd, o którym pisze Łukasz.
- Józef Flawiusz opisuje osobno wcześniejszego Lizaniasza (syna Ptolemeusza): rządził on Chalkis i został stracony ok. 36–34 r. p.n.e. — ponad dwie generacje przed Janem Chrzcicielem. Sam Flawiusz mówi jednak później o „tetrarchii Lizaniasza” i o „Abili Lizaniasza” (Dawne dzieje 19,275; 20,138; Wojna żydowska 2,215), co pokazuje, że imię to wiązano także z późniejszym władztwem w rejonie Abileny.
- Większość współczesnych badaczy (m.in. Schürer, Meyer, Creed) przyjmuje, że imię Lizaniasz nosiło co najmniej dwóch różnych ludzi, przez co dziewiętnastowieczny zarzut anachronizmu wobec Łukasza traci podstawy.
Dyskutowane lub oparte na wnioskowaniu:
- Datowanie napisu na lata 14–29 n.e. wynika z odczytania liczby mnogiej „panowie Augustowie” (Sebastoi) jako Tyberiusza wraz z jego matką Liwią (Julią Augustą): Liwia nosiła tytuł Augusty od 14 r. n.e. aż do śmierci w 29 r. n.e. To najmocniejsza dostępna interpretacja, ale jest to wnioskowanie z tytulatury, a nie data wyryta wprost na kamieniu — część badaczy czytała ten zwrot inaczej (np. jako Augusta i Tyberiusza).
- Sam tytuł „tetrarcha” nie odróżnia jednoznacznie obu Lizaniaszy. Iturejska dynastia — ojciec Ptolemeusz i syn Zenodor — używała na monetach formuły „tetrarcha i arcykapłan”, a część monet z napisem „Lizaniasz tetrarcha” bywa przypisywana właśnie temu wcześniejszemu Lizaniaszowi. Rozstrzygające są więc datowanie i terytorium (Chalkis kontra Abilena), a nie sam tytuł.
- To, czy Łukaszowy Lizaniasz był potomkiem (synem lub wnukiem) tego wcześniejszego, jest prawdopodobne, lecz niepewne.
- Nawet przyjmując istnienie późniejszego tetrarchy, część uczonych (np. J. Fitzmyer) zaznacza, że nie da się pewnie utożsamić Łukaszowego Lizaniasza z konkretną, imiennie poświadczoną postacią — pozostaje margines niepewności.
- Obecne miejsce przechowywania zabytku nie jest w dostępnych źródłach jednoznacznie udokumentowane — napis funkcjonował jako inskrypcja skalna in situ na stanowisku dawnej Abili.
- Inskrypcja potwierdza istnienie tetrarchy Lizaniasza w I w. n.e., ale nie „dowodzi Biblii” jako całości. Usuwa konkretny zarzut anachronizmu — nie zastępuje wiary ani nie rozstrzyga innych pytań.
Znaczenie
Wymowa tego znaleziska jest wąska, ale realna. Tam, gdzie dziewiętnastowieczni krytycy widzieli „oczywisty błąd” ewangelisty, niezależne źródło pozabiblijne — grecki napis wyryty w kamieniu przez pogańskiego wyzwoleńca — potwierdziło ten sam szczegół, który podawał Łukasz: że z rejonem Abileny wiązano tetrarchę imieniem Lizaniasz, z dużym prawdopodobieństwem żyjącego jeszcze w I w. n.e. Zarzut, jakoby Łukasz „wskrzesił” władcę zmarłego dwa pokolenia wcześniej, przestaje więc mieć oczywistą siłę.
Dla czytelnika w duchu sola scriptura to nie tyle „naukowy dowód natchnienia”, ile zachęta do rzetelności. Łukasz przedstawił się jako ten, który „wszystko od początku dokładnie wybadał” (por. Łk 1,3), i wielokrotnie okazuje się skrupulatnym kronikarzem imion, tytułów i urzędów. Słowo, które świadczy o Jeszui (Jezusie) jako Mesjaszu i o dziele Jahwe (PANA) w historii, nie musi uciekać przed archeologią ani epigrafiką. Tam, gdzie da się je zderzyć z twardymi danymi, częściej okazuje się precyzyjne niż zawodne — a to buduje zaufanie do jego zasadniczego przesłania.
Źródła
- R. Savignac, Texte complet de l’inscription d’Abila relative à Lysanias, „Revue Biblique” 9.4 (1912), s. 533–540 (pierwsza publikacja pełnego tekstu).
- A. Boeckh (red.), Corpus Inscriptionum Graecarum, nr 4521 (katalogowa rejestracja napisu z Abili).
- E. Schürer, The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ, t. I (dyskusja o Lizaniaszu, tytule tetrarchy i tetrarchii Abileny).
- Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela (m.in. 14,330–331; 15,92; 19,275; 20,138) oraz Wojna żydowska (1,248; 2,215) — wzmianki o Lizaniaszu, tetrarchii i „Abili Lizaniasza”.
- Hasło „Lysanias”, Wikipedia: en.wikipedia.org/wiki/Lysanias
- „The Complete Text of the Abila Inscription Concerning Lysanias”, Whole Stones: wholestones.org
- „Luke & Acts: Historical Reliability”, BiblePlaces.com: bibleplaces.com
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 3,1.