Wśród narodów sąsiadujących ze starożytnym Izraelem Filistyni zajmują miejsce szczególne — przez większą część okresu sędziów i początków monarchii to oni byli głównym militarnym przeciwnikiem ludu Jahwe. Kim byli i skąd przybyli? Archeologia ostatniego stulecia daje zaskakująco spójną odpowiedź, a jednym z jej najmocniejszych filarów jest… ceramika. Naczynia z najwcześniejszej fazy osadnictwa filistyńskiego wiernie naśladują wzory znad Morza Egejskiego, wskazując na zachodni, „morski” rodowód tego ludu.
Czym jest odkrycie
Chodzi o cały zespół naczyń zwany dziś ceramiką mykeńską IIIC:1b (jednobarwną), z której wyrasta późniejsza charakterystyczna filistyńska ceramika dwubarwna (bichromiczna, malowana czernią i czerwienią na jasnym tle). Jej repertuar kształtów — dzwonowate misy, wielkie zdobione kratery, dzbany strzemieniaste na oliwy i wonności czy „dzbany do piwa” z sitkiem przy dziobie — oraz motywy (spirale, ptaki) wywodzą się wprost z egejskiego, mykeńskiego świata, a nie z miejscowej tradycji kananejskiej.
Naczynia te odnajdywano na głównych stanowiskach filistyńskiej Pentapolis: w Aszdod (wykopaliska Moshe Dothana), w Tel Mikne-Ekron (Trude Dothan i Seymour Gitin), w Aszkelonie (ekspedycja Leona Levy’ego, Lawrence Stager i Daniel Master), a także w Gat/Tell es-Safi (Aren Maeir) oraz w Tell Kasile na północnym pograniczu Filistei. Datuje się je na wczesną epokę żelaza (Iron Age I), XII wiek p.n.e. Kluczowe jest to, że analizy petrograficzne i chemiczne wykazały, iż wyrabiano je lokalnie, z miejscowych glin (less, kreda), na szybkim kole garncarskim. Nie były więc importem handlowym, lecz produkcją przybyszów, którzy przynieśli egejskie rzemiosło na kananejską ziemię. Podwaliny tej interpretacji położyła Trude Dothan (The Philistines and Their Material Culture, 1982; z Moshe Dothanem People of the Sea, 1992), a stylistyczną analizę pogłębiła m.in. Ann E. Killebrew (2000).
Powiązanie z Pismem
W 1 Księdze Samuela Filistyni występują już jako zorganizowana, dominująca militarnie potęga wybrzeża — to na tym tle rozgrywa się bitwa pod Afek i zabranie arki:
„I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek.” (1 Sm 4,1, UBG)
Co jednak najbardziej uderzające, samo Pismo wielokrotnie wskazuje na obce, wyspiarskie pochodzenie tego ludu — z Kaftor, utożsamianego zwykle z Kretą i szerzej ze światem egejskim. Prorok Amos wkłada to w usta Jahwe:
„Synowie Izraela, czy nie jesteście dla mnie jak synowie Etiopii? – mówi Pan. Czy nie wyprowadziłem Izraela z ziemi Egiptu, Filistynów z Kaftor i Syryjczyków z Kir?” (Am 9,7, UBG)
Podobnie Jeremiasz mówi o Filistynach jako o „reszcie z wyspy Kaftor” (Jr 47,4, UBG), a Księga Powtórzonego Prawa wspomina Kaftorytów, „którzy wyszli z Kaftor” (Pwt 2,23, UBG). Egejski rodowód wczesnej ceramiki filistyńskiej i biblijna pamięć o przybyszach z Kaftor wskazują — niezależnie od siebie — w tym samym kierunku: na lud, który przywędrował na wybrzeże Kanaanu zza morza, z zachodu.
Co pewne, a co dyskutowane
Ugruntowane w nauce (konsensus): filistyńska kultura materialna — ceramika, architektura z egejskimi paleniskami, ciężarki tkackie typu egejskiego, elementy diety (m.in. wieprzowina) — ma wyraźne korzenie egejskie, a około 1200 r. p.n.e. na wybrzeże dotarł napływ ludności z zachodu, powiązany z „Ludami Morza”. Potwierdzają to egipskie źródła Ramzesa III (świątynia Medinet Habu, 8. rok panowania, ok. 1177 p.n.e.), wymieniające Peleset wśród najeźdźców, a także badania kopalnego DNA z Aszkelonu (Feldman i in., Science Advances 2019, Instytut Maxa Plancka), gdzie w populacji wczesnej epoki żelaza wykryto domieszkę genów „południowoeuropejskich”, napływających na przełomie epoki brązu i żelaza.
Wciąż dyskutowane: po pierwsze, dokładna „ojczyzna” Filistynów nie jest wskazana jednoznacznie — badacze wymieniają mieszankę wpływów lądowej Grecji, Dodekanezu, Cypru i zachodniej Anatolii. Po drugie, sam mechanizm: dawniejszy model jednej wielkiej fali migracyjnej zastępującej ludność miejscową (T. Dothan) ustępuje dziś ujęciom „splątanym”, mówiącym o wielości źródeł, wielu falach oraz o akulturacji i kreolizacji przybyszów z miejscowymi (Aren Maeir i Louise Hitchcock; Assaf Yasur-Landau). Po trzecie, egejski sygnał genetyczny z Aszkelonu, choć realny, w ciągu kilku pokoleń rozmył się do poziomu niewykrywalnego, a bazą pozostała miejscowa pula lewantyńska.
Uczciwie trzeba więc powiedzieć: ceramika potwierdza egejskie powiązania kulturowe Filistynów i dobrze współgra z biblijnym tropem Kaftor, ale sama w sobie nie „dowodzi Biblii” ani nie potwierdza bezpośrednio pojedynczych wydarzeń z 1 Księgi Samuela. To zbieżność świadectw, nie matematyczny dowód.
Znaczenie
Dla czytelnika Pisma jest to jednak zbieżność wymowna. Mimochodem rzucone biblijne uwagi — „Filistynów z Kaftor”, „reszta z wyspy Kaftor” — okazują się zgodne z niezależnym świadectwem archeologicznym i genetycznym. Tekst zachował trafną pamięć o obcym, przybyłym zza morza ludzie, na całe wieki przed narodzinami nowoczesnej archeologii. Wzmacnia to zaufanie do historycznego zakorzenienia relacji biblijnej, bez potrzeby przesadnych deklaracji.
Jest tu też głębszy rys teologiczny, bliski perspektywie powrotu do korzeni. W Am 9,7 Jahwe stawia wyprowadzenie Filistynów z Kaftor obok wyprowadzenia Izraela z Egiptu — ten sam Bóg kieruje wędrówkami wszystkich narodów, także pogańskich sąsiadów i przeciwników swojego ludu. Historia Filistynów, ich naczyń i ich pochodzenia to nie tylko rozdział archeologii; to przypomnienie, że nad ruchami ludów — również „Ludów Morza” — czuwa suwerenny Jahwe, którego zwierzchność nad dziejami głosi Pismo, a w pełni objawia Jeszua (Jezus).
Źródła
- T. Dothan, The Philistines and Their Material Culture, Jerusalem 1982; T. Dothan, M. Dothan, People of the Sea: The Search for the Philistines, New York 1992.
- A. E. Killebrew, Aegean-Style Early Philistine Pottery in Canaan During the Iron I Age: A Stylistic Analysis of Mycenaean IIIC:1b Pottery and Its Associated Wares, w: E. D. Oren (red.), The Sea Peoples and Their World: A Reassessment, Philadelphia 2000, s. 233–253.
- A. Yasur-Landau, The Philistines and Aegean Migration at the End of the Late Bronze Age, Cambridge University Press, 2010.
- A. M. Maeir, L. A. Hitchcock i in. — badania nad „splątaną” tożsamością Filistynów (Tell es-Safi/Gat), 2017–2022.
- M. Feldman i in., Ancient DNA sheds light on the genetic origins of early Iron Age Philistines, „Science Advances” 5(7):eaax0061, 2019 (Instytut Maxa Plancka). https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aax0061
- „Philistine Bichrome ware” — przegląd zagadnienia: https://en.wikipedia.org/wiki/Philistine_Bichrome_ware
- Zbiory: Muzeum Izraela (Jerozolima), kolekcje Izraelskiego Urzędu Starożytności, Muzeum Kultury Filistyńskiej im. Corinne Mamane w Aszdod.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — 1 Sm 4,1; Am 9,7; Jr 47,4; Pwt 2,23; Rdz 10,14.