Przez wieki imię pewnego asyryjskiego króla pojawiało się w całej starożytnej literaturze dokładnie jeden raz — w Piśmie Świętym, w Księdze Izajasza. Sargon, „król Asyrii”, nie występował w żadnym zachowanym źródle pozabiblijnym, więc część komentatorów uznawała go za zagadkę, a niekiedy za inne imię znanego już władcy. Sytuacja zmieniła się dramatycznie w 1843 roku, gdy z ziemi na północy dzisiejszego Iraku wyłonił się jego ogromny pałac.
Ta historia to dobry przykład tego, jak archeologia potrafi rzucić światło na tekst biblijny — bez potrzeby przesady w żadną stronę. Przyjrzyjmy się faktom.
Czym jest odkrycie
W 1843 roku francuski konsul w Mosulu, Paul-Émile Botta, prowadził wykopaliska na wzgórzu (tellu) w miejscowości Chorsabad, około 15 km na północny wschód od Mosulu. W ciągu kilku dni jego robotnicy natrafili na niemal nietknięte asyryjskie płaskorzeźby i inskrypcje. Okazało się, że jest to Dur-Szarrukin („Twierdza Sargona”) — nowa stolica zbudowana przez króla Sargona II (panował ok. 722–705 p.n.e.). Były to pierwsze zakrojone na dużą skalę wykopaliska archeologiczne w Mezopotamii. Botcie towarzyszył malarz Eugène Flandin, który dokumentował rysunkami odsłaniane reliefy i monumentalne rzeźby.
Pałac liczył około 200 sal i dziedzińców, a jego bram strzegły kolosalne lamassu — uskrzydlone byki z ludzkimi głowami. Na ścianach zapisano królewskie roczniki (annały) upamiętniające budowę. Wykopaliska kontynuowali kolejni badacze: Victor Place (1852–1855), a w XX wieku ekspedycja Oriental Institute Uniwersytetu w Chicago — siedem sezonów w latach 1928–1935, prowadzonych kolejno przez Edwarda Chierę, a następnie Henriego Frankforta i Gordona Louda. Później na stanowisku pracowali też badacze iraccy.
Zabytki z Chorsabad są dziś rozproszone głównie między cztery muzea: Luwr w Paryżu, British Museum w Londynie, muzeum instytutu w Chicago (dziś Institute for the Study of Ancient Cultures) oraz Muzeum Irackie w Bagdadzie. Część transportu Victora Place’a przepadła w 1855 roku, gdy tratwy (keleki) z antykami zatonęły w Tygrysie (tzw. katastrofa pod Kurną) — uratowano wówczas tylko część skrzyń.
Powiązanie z Pismem
Jedyna wzmianka o Sargonie w całej Biblii znajduje się w opisie asyryjskiej kampanii przeciw filistyńskiemu Aszdodowi:
„W roku, w którym Tartan przybył do Aszdodu, wysłany tam przez Sargona, króla Asyrii, walczył przeciw Aszdodu i go zdobył” (Iz 20,1, UBG).
„Tartan” to nie imię własne, lecz asyryjski tytuł naczelnego wodza (turtānu). Werset ten stanowił jedyny ślad Sargona w źródłach dostępnych badaczom aż do XIX wieku. Co więcej, własne roczniki Sargona II, odczytane po odkopaniu pałacu, opisują jego kampanię i zdobycie Aszdodu (ok. 711 p.n.e.) — czyli dokładnie to wydarzenie, do którego nawiązuje prorok Izajasz. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura jest to przypomnienie, że natchniony tekst osadzony jest w konkretnej, sprawdzalnej historii, a nie w mitycznej próżni.
Co pewne, a co dyskutowane
Rozdzielmy uczciwie fakty od interpretacji.
- Pewne (konsensus): pałac w Chorsabad to Dur-Szarrukin, stolica Sargona II; odkrył go Botta w 1843 roku; Sargon II był realnym, odrębnym królem Asyrii, a jego istnienie potwierdzają tysiące inskrypcji. To nie budzi sporów w nauce.
- Pewne: przed połową XIX wieku Sargon był znany wyłącznie z Iz 20,1. Po odczytaniu inskrypcji z Chorsabad, około lat 60. XIX wieku, stał się „podręcznikową” postacią historyczną.
- Dyskutowane (kwestia sformułowania): popularne bywa twierdzenie, że sceptycy „uważali Biblię za błędną” w tym punkcie. Ostrożniejsze ujęcie jest takie, że Sargon był po prostu nieudokumentowany poza Biblią, a część komentatorów próbowała utożsamić go z innym znanym królem (Salmanasarem, Sennacherybem lub Asarhaddonem). To różnica między „brakiem potwierdzenia” a „dowodem błędu”.
Warto też pamiętać o zasadzie ogólnej: odkrycie potwierdza istnienie osoby i realia epoki, ale samo w sobie nie „udowadnia” natchnienia całego Pisma. Archeologia wzmacnia wiarygodność szczegółu historycznego — nie zastępuje jednak świadectwa samego tekstu.
Znaczenie
Sprawa Sargona bywa nazywana klasycznym przykładem argumentu z milczenia: brak zewnętrznego potwierdzenia jakiegoś imienia czy wydarzenia nie jest dowodem, że relacja biblijna jest zmyślona. Kolejne pokolenia wykopalisk raz po raz odsłaniały postacie wcześniej znane tylko z kart Pisma. Dla wierzącego jest to zachęta do cierpliwości i pokory: tam, gdzie nauka jeszcze milczy, warto raczej czekać niż pochopnie odrzucać.
Stanowisko wciąż żyje. W 2023 roku iracko-francuska ekspedycja pod kierunkiem Pascala Butterlina (Paris-Sorbonne) ponownie odsłoniła w Chorsabad nienaruszone lamassu z alabastru, wysokie na blisko 3,8 m; ocalało ono dzięki temu, że w latach 90. XX wieku zostało zakopane dla ochrony. Rzeźby z Chorsabad są zatem nie tylko świadkami annałów Sargona, ale i przedmiotem żywych, współczesnych badań — a wraz z nimi wciąż aktualnym tłem dla słów, które prorok Izajasz spisał w służbie Jahwe (PAN) niemal dwa i pół tysiąca lat temu.
Źródła
- Ministère de la Culture (Francja), portal „Khorsabad”: odkrycie Botty (1843), dokumentacja Flandina, transport zabytków — archeologie.culture.gouv.fr/khorsabad/en
- Musée du Louvre, „The Palace of Sargon II” — louvre.fr/en/explore/the-palace/the-palace-of-sargon-ii
- Encyclopaedia Britannica, hasło „Paul-Émile Botta” — britannica.com/biography/Paul-Emile-Botta
- Institute for the Study of Ancient Cultures (Uniwersytet w Chicago), „Excavations at Khorsabad” (1928–1935) — isac.uchicago.edu/research/projects/excavations-khorsabad
- Bible Archaeology Report, „Sargon II: An Archaeological Biography” (2024) — biblearchaeologyreport.com
- Christian Courier, „Isaiah 20:1 — Isaiah: Right Again!” (Sargon znany dawniej tylko z Iz 20,1) — christiancourier.com
- Wikipedia, „Qurnah disaster” (utrata zabytków w Tygrysie, 1855) — en.wikipedia.org/wiki/Qurnah_disaster
- The National, „Lamassu discovery in Iraq…” (odkopanie lamassu w Chorsabad, 2023) — thenationalnews.com
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 20,1.