W podziemiach dzisiejszej Bazyliki św. Piotra w Watykanie kryje się jedno z najbardziej intrygujących świadectw wczesnochrześcijańskiej sztuki grobowej. Odkryta tam mozaika, ukazująca postać o cechach rzymskiego boga słońca, stanowi doskonałą ilustrację tego, jak pierwsi wierzący żyjący w pogańskim imperium próbowali wyrazić nowo odkrytą prawdę o Mesjaszu. Analiza tego znaleziska w świetle Pisma Świętego pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób biblijny obraz Dawcy Życia i Światłości konfrontował się z rzymską kulturą tamtych lat.
Czym jest to odkrycie
Mauzoleum M, znane powszechnie jako grobowiec Juliuszów (Tomb of the Julii), zlokalizowane jest w rzymskiej nekropolii rozciągającej się pod posadzką watykańskiej bazyliki. Miejsce to zostało odkryte przypadkowo już w 1574 roku, jednak systematyczne i szczegółowe badania archeologiczne przeprowadzono dopiero w latach 1940-1949 na zlecenie papieża Piusa XII. Sklepienie tego niewielkiego grobowca zdobi wyjątkowa mozaika z końca III lub początku IV wieku n.e.
Przedstawia ona rzymskiego woźnicę słonecznego (Sol lub Helios) pędzącego rydwanem zaprzężonym w konie. Postać ta posiada promienistą aureolę wokół głowy (nimb złożony z siedmiu promieni) i trzyma w dłoni glob ziemski. Cała scena jest gęsto otoczona motywem winorośli. To, co decyduje o chrześcijańskim charakterze tego grobowca, to bezpośrednie sąsiedztwo innych mozaik ściennych przedstawiających sceny jednoznacznie biblijne: proroka Jonasza połykanego przez potwora morskiego, postać Dobrego Pasterza niosącego owcę oraz rybaka łowiącego ryby. Z tego powodu badacze identyfikują postać na sklepieniu jako Chrystusa-Sol (Chrystusa-Słońce), co czyni ten zabytek jedną z najstarszych zachowanych mozaik chrześcijańskich na świecie.
Powiązanie z Pismem
Wizualne przedstawienie Chrystusa jako słońca i światłości znajduje głębokie uzasadnienie w tekstach Nowego Testamentu, choć w samej prozie biblijnej Jahwe (PAN) oraz Jeszua (Jezus) nigdy nie są utożsamiani z pogańskimi bóstwami solarnymi. Mesjasz wielokrotnie jednak ogłaszał samego siebie jedynym źródłem duchowego światła dla pogrążonego w grzechu i ciemności świata.
Kluczowym punktem odniesienia jest Ewangelia według świętego Jana, gdzie Jeszua (Jezus) wprost nazywa siebie światłością:
„Jezus znowu powiedział do nich: Ja jestem światłością świata. Kto idzie za mną, nie będzie chodził w ciemności, ale będzie miał światłość życia.” — J 8,12 (UBG)
Metafora ta pojawia się również w kontekście uzdrowienia niewidomego od urodzenia człowieka, co podkreślało misję Mesjasza polegającą na otwieraniu oczu – zarówno fizycznych, jak i duchowych:
„Dopóki jestem na świecie, jestem światłością świata.” — J 9,5 (UBG)
Również prorok Malachiasz w ostatniej księdze pism hebrajskich posłużył się analogią solarną, zapowiadając nadejście Tego, który przyniesie sprawiedliwość i ocalenie:
„Ale dla was, którzy się boicie mojego imienia, wzejdzie Słońce sprawiedliwości z uzdrowieniem na swoich skrzydłach; wtedy wyjdziecie i wyrośniecie jak cielęta z zagrody.” — Ml 4,2 (UBG)
Ponadto motyw winorośli, który gęsto otacza postać na mozaice, bezpośrednio koresponduje z nauką zapisaną w Ewangelii Jana o prawdziwym krzewie winnym:
„Ja jestem prawdziwą winoroślą, a mój Ojciec jest winogrodnikiem.” — J 15,1 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem bezspornym, potwierdzonym przez badania archeologiczne, jest wiek i lokalizacja mozaiki. Pochodzi ona z okresu przejściowego, kiedy chrześcijaństwo funkcjonowało jeszcze w cieniu oficjalnych kultów pogańskich Rzymu. Bezsporne jest również chrześcijańskie przeznaczenie grobowca w jego końcowej fazie użytkowej, na co wskazują jednoznaczne motywy Jonasza i rybaka.
Dyskutowana przez historyków sztuki i teologów pozostaje natomiast dokładna intencja artysty oraz stopień synkretyzmu religijnego obecny w tym dziele. Część badaczy uważa, że mozaika jest przykładem świadomego zawłaszczenia pogańskiej ikonografii bóstwa Sol Invictus (Słońca Niezwyciężonego) w celu zilustrowania wyższości Chrystusa nad dawnymi bogami. Inni uczeni sugerują, że fundatorzy grobowca mogli nie widzieć ostrej granicy między tradycyjną symboliką imperialną a nową wiarą, co skutkowało częściowym wymieszaniem pojęć wizualnych. Z perspektywy wierności Słowu Bożemu (sola scriptura), takie plastyczne eksperymenty pokazują, jak wczesny Kościół musiał zmagać się z presją otaczającej kultury rzymskiej.
Znaczenie
Dla osób studiujących historię biblijną oraz rozwój wczesnego chrześcijaństwa, mozaika z Mauzoleum Juliuszów jest bezcennym zabytkiem. Pokazuje ona trudności, z jakimi mierzyli się pierwsi nawróceni poganie, próbując wyrazić transcendentalne prawdy o zbawieniu za pomocą dostępnego im języka wizualnego. Odkrycie to nie „udowadnia” prawdziwości Biblii w sensie fizycznym, ale stanowi mocne historyczne świadectwo tego, jak dosłownie pierwsi chrześcijanie traktowali słowa Jeszui o tym, że jest On Światłością Świata, przed którą musi ustąpić każda pogańska ciemność.