Piąty rozdział Księgi Daniela opisuje jedną z najbardziej dramatycznych nocy starożytności: ucztę króla Belszazara, tajemniczą rękę piszącą na ścianie i upadek Babilonu jeszcze tej samej nocy. Czy istnieje pozabiblijne, współczesne tamtym wydarzeniom świadectwo, że imperium babilońskie padło nagle i niemal bez walki? Tak — nazywa się Kronika Nabonida, babilońska tabliczka klinowa, która relacjonuje wkroczenie wojsk Cyrusa do Babilonu w 539 roku p.n.e.
Czym jest odkrycie
Kronika Nabonida to gliniana tabliczka zapisana pismem klinowym, oznaczona w zbiorach Muzeum Brytyjskiego numerem BM 35382. Należy do serii tekstów zwanych Kronikami babilońskimi (w klasyfikacji A. K. Graysona figuruje jako Kronika 7, „ABC 7″). Tabliczka mierzy około 14 na 14 cm i jest poważnie uszkodzona — brakuje m.in. większości pierwszej i czwartej kolumny, tak że z pierwotnych 300–400 wierszy w czterech kolumnach zachowało się dziś tylko około 75 czytelnych linii.
Zabytek został pozyskany przez Muzeum Brytyjskie w 1879 roku od handlarzy antykami (firma Spartali & Co). Dokładne miejsce znaleziska nie jest udokumentowane — badacze zgodnie przyjmują, że tabliczka pochodzi z ruin Babilonu. Po raz pierwszy wzmiankował o niej Sir Henry Rawlinson na łamach czasopisma „The Athenaeum” 14 lutego 1880 roku, a pierwsze angielskie tłumaczenie ogłosił asyriolog Theophilus G. Pinches w 1882 roku (w „Transactions of the Society for Biblical Archaeology”). Kolejne, coraz dokładniejsze wydania przygotowali m.in. Sidney Smith (1924) i Albert Kirk Grayson (1975). Tabliczka do dziś przechowywana jest w Muzeum Brytyjskim w Londynie.
Treść kroniki obejmuje panowanie Nabonida, ostatniego króla babilońskiego, i kończy się na początku rządów Cyrusa oraz jego syna Kambyzesa. Najważniejszy dla nas fragment opisuje suchym, rocznikarskim stylem upadek miasta. Kronika notuje bitwę pod Opis nad Tygrysem, w której Persowie rozbili armię Babilonu, następnie zajęcie Sippar „bez walki” (14 dnia miesiąca taszritu) i ucieczkę Nabonida. Dalej czytamy, że 16 dnia tego miesiąca Ugbaru (Gobryas), namiestnik krainy Gutium, wraz z wojskiem Cyrusa wkroczył do Babilonu — bez bitwy. Sam Cyrus wjechał do miasta uroczyście dopiero 3 dnia miesiąca arachsamnu. W przeliczeniu na nasz kalendarz było to w październiku 539 roku p.n.e.
Powiązanie z Pismem
Księga Daniela 5 kończy się gwałtownie. Po odczytaniu przez Daniela tajemniczego napisu „Mene, Mene, Tekel, Uparsin” pada wyrok nad królestwem, a Pismo natychmiast odnotowuje jego wypełnienie:
„Peres: Twoje królestwo zostało podzielone i oddane Medom i Persom. […] Tej samej nocy Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity. A Dariusz, Med, przejął królestwo, mając około sześćdziesięciu dwóch lat.” (Dn 5,28.30–31, UBG)
Biblia mówi więc o przejęciu władzy przez „Medów i Persów” oraz o upadku miasta tej samej nocy, praktycznie z zaskoczenia — bez opisu długiego oblężenia czy szturmu. Kronika Nabonida, źródło niezależne od Biblii i współczesne wydarzeniom, potwierdza właśnie ten obraz: Babilon przeszedł w ręce perskie w 539 roku p.n.e. szybko i „bez walki”. Ta zbieżność — nagły, niemal bezkrwawy koniec potęgi babilońskiej — jest realnym punktem stycznym między tekstem klinowym a relacją Daniela.
Co pewne, a co dyskutowane
Uczciwość wobec faktów wymaga wyraźnego rozdzielenia tego, co kronika rzeczywiście poświadcza, od tego, czego nie rozstrzyga.
- Pewne (konsensus badaczy): Babilon padł w ręce Cyrusa i wojsk perskich w 539 roku p.n.e., a miasto zostało zajęte zasadniczo bez walki. To fakt historyczny potwierdzony klinowo i powszechnie przyjmowany. Zgadza się on z obrazem nagłego upadku z Daniela 5.
- Pewne w innych źródłach: Sam Belszazar jest postacią historyczną, poświadczoną jako syn Nabonida w innych tekstach klinowych (m.in. w Cylindrze Nabonida). Ponieważ Nabonid przez lata przebywał w oazie Tema, a sprawy w Babilonie prowadził jego syn jako współregent, dobrze tłumaczy to, dlaczego Daniel mógł otrzymać godność „trzeciego” w królestwie (Dn 5,16.29) — pierwszym był Nabonid, drugim Belszazar. Warto jednak podkreślić, że tych szczegółów dostarczają inne tabliczki, nie sama Kronika Nabonida.
- Dyskutowane / nierozstrzygnięte: Kronika Nabonida nie wymienia Belszazara z imienia w opisie upadku, nie wspomina o uczcie, o piśmie na ścianie ani o Danielu. Tych elementów relacji biblijnej ten konkretny tekst nie potwierdza — ani im nie zaprzecza.
- Poważny problem historyczny: tożsamość „Dariusza, Meda” (Dn 5,31). Kronika wymienia Ugbaru (Gobryasa), namiestnika Gutium, oraz Cyrusa — nie zna króla o imieniu „Dariusz Med”. Kim był Dariusz Med, pozostaje przedmiotem sporu; proponuje się m.in. utożsamienie go z Gubaru/Gobryasem, z medyjskim Kyaksaresem II albo z tronowym tytułem samego Cyrusa. Żadna z tych hipotez nie jest rozstrzygnięta.
- Różne tradycje o sposobie zdobycia: kronika mówi o wejściu „bez walki”, podczas gdy późniejsi autorzy greccy (Herodot, Ksenofont) opisują nocny podstęp z odprowadzeniem wód Eufratu. To odmienne przekazy; wersja klinowa jest najstarsza i współczesna wydarzeniom.
Dodajmy, że tabliczka pozostaje przedmiotem żywej pracy naukowej — do dziś dyskutowane są odczyty jej uszkodzonych fragmentów (np. przebieg kampanii z 9. roku Nabonida). To normalne w rzetelnej asyriologii i nie podważa dobrze zachowanego opisu roku 539.
Znaczenie
Kronika Nabonida nie „udowadnia Biblii” i nie taki jest jej sens. Robi jednak coś istotnego: osadza dramat Daniela 5 w twardej, datowanej historii. Upadek Babilonu nie jest legendą — wydarzył się w październiku 539 roku p.n.e., a niezależne, wrogie wręcz Babilonowi źródło potwierdza jego nagły, niemal bezkrwawy przebieg, dokładnie tak, jak sugeruje biblijna scena „tej samej nocy”.
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura płynie stąd trzeźwy wniosek: Słowo mówi prawdę także tam, gdzie dotyka historii i geografii. Prorok Daniel zapowiedział, że władza zostanie „oddana Medom i Persom” — i tak się stało. To nie triumfalizm, lecz zaufanie. Ten sam Jahwe, który „ma władzę nad królestwem ludzkim i ustanawia nad nim, kogo chce” (Dn 5,21), pozostaje Panem historii — a wierność Jego słowa w rzeczach sprawdzalnych umacnia zaufanie do tego, czego jeszcze sprawdzić nie możemy.
Źródła
- Nabonidus Chronicle (BM 35382) — Muzeum Brytyjskie, Londyn; katalog kolekcji.
- A. K. Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles (1975) — Kronika 7 (ABC 7), edycja tekstu i tłumaczenie.
- Livius.org — J. Lendering, „ABC 7 (Nabonidus Chronicle)”, transkrypcja i tłumaczenie z komentarzem.
- Wikipedia (EN), hasła „Nabonidus Chronicle” oraz „Babylonian Chronicles” — historia pozyskania i publikacji (Rawlinson 1880, Pinches 1882, Smith 1924).
- Bible Archaeology Report — „Belshazzar: An Archaeological Biography” (2024), zestawienie źródeł klinowych o Belszazarze.
- Cytat biblijny: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Księga Daniela 5.