Wśród setek fragmentów wydobytych z grot Qumran znalazł się króciutki aramejski tekst, który od dziesięcioleci fascynuje badaczy Księgi Daniela. To tak zwana Modlitwa Nabonida (oznaczenie naukowe 4Q242, czyli 4QPrNab). Opowiada o babilońskim królu, którego Najwyższy Bóg dotknął chorobą na siedem lat, a który został uzdrowiony po spotkaniu z żydowskim wygnańcem. Podobieństwo do historii Nabuchodonozora z Daniela 4 jest tak wyraźne, że tekst ten stał się jednym z najczęściej cytowanych świadectw pozabiblijnych związanych z tą księgą.
Czym jest to odkrycie
Modlitwa Nabonida to cztery niewielkie fragmenty jednego zwoju, spisane po aramejsku. Znaleziono je w 1952 roku w Grocie 4 w Qumran nad Morzem Martwym — najbogatszej ze wszystkich grot, z której pochodzi większość rękopisów zwanych zwojami znad Morza Martwego. Skórę odnaleźli beduini, a materiał trafił następnie w ręce archeologów i epigrafików.
Zachowany egzemplarz paleografowie datują na I wiek przed Chrystusem (J.T. Milik proponował ok. 50–25 p.n.e., a Frank M. Cross klasyfikował pismo jako „żydowskie półkursywne” z drugiej ćwierci I wieku p.n.e.). Sam utwór, jako tradycja literacka, jest starszy niż ten konkretny odpis. Tekst po raz pierwszy opublikował Józef T. Milik w czasopiśmie Revue Biblique 63 (1956); pełne wydanie krytyczne przygotował John J. Collins w serii Discoveries in the Judaean Desert (DJD XXII, Oksford 1996). Oryginalne fragmenty przechowywane są dziś w Muzeum Izraela w Jerozolimie (pod opieką Israel Antiquities Authority).
Treść, mimo uszkodzeń, jest czytelna. Król Nabonid (Nabunaj) — historycznie ostatni władca imperium nowobabilońskiego (panował 556–539 p.n.e.) — opowiada w pierwszej osobie, jak z wyroku Najwyższego Boga został dotknięty złym wrzodem (zapaleniem) i przez siedem lat przebywał z dala od ludzi w oazie Tejma (Tema) w Arabii. Modlił się bezskutecznie do „bogów ze srebra i złota, brązu i żelaza, drewna, kamienia i gliny”. Dopiero gdy przybył żydowski wróżbita spośród wygnańców judzkich, który ogłosił odpuszczenie jego win i polecił mu spisać to zdarzenie ku czci Najwyższego, król odzyskał zdrowie i uznał prawdziwego Boga.
Powiązanie z Pismem
Zbieżności z Danielem 4 są uderzające: babiloński władca, wyrok pochodzący od Najwyższego, motyw siedmiu okresów, odsunięcie od ludzi, ciężkie doświadczenie, a na końcu uznanie panowania Boga i przywrócenie do zdrowia. W obu tekstach kluczową rolę odgrywa Judejczyk wygnany do Babilonu. Werset, który streszcza sam rdzeń przesłania Daniela, brzmi w UBG tak:
„Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi, będą cię żywić trawą jak woły, będziesz skrapiany rosą z nieba i wypełni się nad tobą siedem czasów, aż poznasz, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce” (Dn 4,25, UBG).
A gdy sąd się dopełnił, król wyznaje:
„Pod koniec tych dni, ja, Nabuchodonozor, podniosłem swoje oczy do nieba i wrócił mi mój rozum. Wtedy błogosławiłem Najwyższego i chwaliłem go, i wysławiałem Żyjącego na wieki, bo jego władza to władza wieczna, a jego królestwo trwa z pokolenia na pokolenie” (Dn 4,34, UBG).
Najważniejsza różnica jest jednak wyraźna: w Danielu 4 bohaterem jest Nabuchodonozor, a w tekście z Qumran — Nabonid. Ciekawe, że to właśnie Nabonid, a nie Nabuchodonozor, faktycznie spędził około dziesięciu lat w oazie Tejma, promując kult boga księżyca Sina i zaniedbując Marduka, co potwierdzają babilońskie źródła klinowe (Kronika Nabonida, tzw. „Relacja wierszem o Nabonidzie”). Historyczne tło opowieści o „królu odsuniętym od tronu na lata” pasuje więc do Nabonida.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (konsensus naukowy):
- Fragmenty są autentyczne, pochodzą z Groty 4 w Qumran i zostały spisane po aramejsku w I wieku p.n.e.
- Tekst opowiada o babilońskim królu Nabonidzie, jego siedmioletniej chorobie w Tejmie i uzdrowieniu związanym z żydowskim wygnańcem oraz uznaniem Najwyższego Boga.
- Między Modlitwą Nabonida a Danielem 4 istnieje realne, literackie i tematyczne pokrewieństwo — nie jest to przypadkowa zbieżność.
- Historyczny pobyt Nabonida w Tejmie i jego religijne kontrowersje są niezależnie potwierdzone przez teksty klinowe.
Dyskutowane (brak zgody wśród badaczy):
- Kierunek zależności. Rozważa się trzy główne stanowiska: (1) Daniel 4 czerpie ze starszej tradycji o Nabonidzie — to stanowisko najczęściej przyjmowane w literaturze przedmiotu; (2) Modlitwa Nabonida jest zależna od Daniela; (3) oba teksty niezależnie sięgają do wcześniejszej „polemiki wokół Nabonida” z czasów perskich, wzbogaconej o żydowską interpretację (tak m.in. A. Lange i M. Sieker).
- Dokładne odczytanie niektórych uszkodzonych wersów (np. czy wróżbita „odpuścił” grzechy, czy raczej polecił je wyznać i spisać) bywa rekonstruowane różnie.
- Datowanie powstania samej opowieści — od okresu perskiego po II wiek p.n.e. — pozostaje przedmiotem sporu.
Znaczenie
Modlitwa Nabonida nie „udowadnia Biblii” — i uczciwość wymaga, by tego nie twierdzić. Pokazuje jednak coś ważnego: opowieść z Daniela 4 nie wisi w próżni, lecz osadzona jest w realnej, babilońskiej tradycji o królu odsuniętym od władzy i ukorzonym przed Bogiem. Rdzeń historyczny — Nabonid, Tejma, religijny konflikt — jest niezależnie poświadczony. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura tekst z Qumran jest cennym świadkiem tego, jak żywa i rozpoznawalna była w starożytności prawda głoszona przez Daniela: że to Jahwe (PAN), Najwyższy, panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce. Znamienne, że nawet w pozabiblijnym tekście to właśnie Żyd spośród wygnańców wskazuje pogańskiemu królowi drogę do prawdziwego Boga — dokładnie ta rola, jaką w Piśmie pełni Daniel wobec dworu Babilonu.
Zamiast więc szukać w tym odkryciu „dowodu”, warto dostrzec w nim potwierdzenie realiów: Pismo mówi o świecie, który istniał naprawdę, i o Bogu, który — jak wyznał w końcu sam babiloński władca — poniża pysznych, a wywyższa pokornych.
Źródła
- J.T. Milik, „«Prière de Nabonide» et autres écrits d’un cycle de Daniel: Fragments araméens de Qumrân 4″, Revue Biblique 63 (1956), s. 407–415 (editio princeps; Modlitwa Nabonida na s. 407–411).
- J.J. Collins, „242. 4QPrayer of Nabonidus ar”, w: Qumran Cave 4.XVII: Parabiblical Texts, Part 3 (Discoveries in the Judaean Desert XXII), Oxford: Clarendon Press, 1996, s. 83–94.
- „Prayer of Nabonidus”, Wikipedia — en.wikipedia.org/wiki/Prayer_of_Nabonidus
- „4Q242 Prayer of Nabonidus”, Livius.org — livius.org/sources/content/dss/4q242-prayer-of-nabonidus
- C. Jonker/„Daniel-Related Extrabiblical Texts (Qumran and Later)” — cjconroy.net/bib/dan-extrabiblical.htm
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia gdańska (UBG), Księga Daniela 4.