W 2012 roku, na podłodze zawalonego budynku w twierdzy górującej nad Doliną Ela, archeolodzy natrafili na skorupy wielkiego glinianego dzbana. Po żmudnym sklejeniu odsłoniły one napis wyryty w miękkiej jeszcze glinie, zanim naczynie trafiło do pieca: „Eszbaal, syn Bedy”. Imię Eszbaal znamy z Biblii — nosił je jeden z synów króla Saula. Czy to ślad tego samego człowieka, czy raczej dowód, że tak brzmiące imiona rzeczywiście krążyły w Judzie epoki, w której Pismo umieszcza początki monarchii?
Czym jest to „odkrycie”
Chirbet Qeiyafa to ufortyfikowane miasto z epoki żelaza IIA, położone w Dolinie Ela (arabskie Wadi es-Sant), około 30 km na południowy zachód od Jerozolimy — na strategicznym pograniczu między nizinami filistyńskimi a górami judzkimi. Datowanie radiowęglowe spalonych pestek oliwek z warstwy zniszczenia lokuje życie tego miasta w wąskim oknie około 1020–980 r. p.n.e., czyli w czasie, w którym tradycja biblijna sytuuje panowanie Dawida.
Napis, o którym mowa, to druga inskrypcja odkryta na tym stanowisku (po tzw. ostrakonie z Qeiyafy). Skorupy dzbana znaleziono w sektorze C, w budynku C11 — na podłodze pomieszczenia i w gruzie tuż nad nią. Litery wyryto przed wypaleniem naczynia, na barku dużego dzbana zasobowego (pithosu). Pismo biegnie od prawej do lewej i wykonała je wprawna ręka: znaki są duże, wyraźne, równej wielkości i równo rozmieszczone.
Odczyt zapisuje się jako [ ] ʾšbʿl bn bdʿ — „Eszbaal, syn Bedy”. Pierwsze, uszkodzone słowo mogło wskazywać, że zawartość dzbana pochodziła „z pola/majątku” tego człowieka; to typowa formuła własnościowo-administracyjna. Publikacja naukowa ukazała się w 2015 roku w prestiżowym Bulletin of the American Schools of Oriental Research (BASOR 373, s. 217–233), pod tytułem „The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa”. Autorami są Yosef Garfinkel, Mitka R. Golub, Haggai Misgav i Saar Ganor (rekonstrukcję dzbana wykonał Adrian Ganor z Izraelskiego Urzędu Starożytności).
Kluczowy fakt: to pierwsze inskrypcyjne wystąpienie imienia Eszbaal w całej znanej epigrafice. Imię ojca — Beda (bdʿ) — jest z kolei unikatowe: nie pojawia się nigdzie indziej ani w Biblii, ani w innych napisach.
Powiązanie z Pismem
Imię Eszbaal nosi w Biblii jeden z czterech synów Saula. Rodowody w Pierwszej Księdze Kronik wymieniają go dwukrotnie:
„Ner spłodził Kisza, a Kisz spłodził Saula, Saul zaś spłodził Jonatana, Malkiszuę, Abinadaba i Eszbaala” (1 Krn 8,33 UBG; niemal identycznie 1 Krn 9,39).
Co ciekawe, w narracji Drugiej Księgi Samuela ten sam syn Saula występuje pod innym imieniem — Iszboszet:
„Lecz Abner, syn Nera, dowódca wojsk Saula, wziął Iszboszeta, syna Saula, i przyprowadził go do Machanaim” (2 Sm 2,8 UBG).
Ta różnica nie jest przypadkowa. Imię Eszbaal (hebr. ʾšbʿl) zawiera element baal, który znaczy „pan, władca”. W najstarszym okresie tytuł ten mógł odnosić się także do Boga Izraela, Jahwe (PAN) — jako „Pana”. Później jednak, gdy w Izraelu rozprzestrzenił się kult kananejskiego bóstwa Baala, kręgi wierne wyłącznie Jahwe zaczęły uznawać ten człon za nieodpowiedni. Dlatego w wielu miejscach Pisma element baal zastąpiono słowem boszet („hańba, wstyd”) — stąd Iszboszet, „człowiek hańby”, zamiast pierwotnego Eszbaal. Ten sam mechanizm widać w parze Meribbaal / Mefiboszet, syn Jonatana (por. 1 Krn 8,34).
Trzeba od razu zaznaczyć: człowiek z dzbana to nie syn Saula. Patronimik jednoznacznie go odróżnia — jest „synem Bedy”, a nie „synem Saula”. Garfinkel i Ganor uznają go za lokalną osobę, najpewniej właściciela majątku rolnego, którego produkty magazynowano i rozprowadzano w owym dzbanie. Znaczenie napisu leży więc nie w konkretnej postaci, lecz w tym, że samo imię — z całym jego teoforycznym „bagażem” — było w tej epoce realnie w użyciu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że dzban istnieje, że napis wyryto przed wypaleniem (a więc jest oryginalny, nie późniejszy), że odczyt „Eszbaal, syn Bedy” jest czytelny i powszechnie przyjmowany, oraz że kontekst archeologiczny datuje się na przełom XI i X w. p.n.e. Spór nie dotyczy autentyczności zabytku, lecz jego szerszych interpretacji.
- Klasyfikacja pisma. Większość opisów (w tym artykuł w BASOR) mówi o „kananejskim piśmie alfabetycznym” (proto-kananejskim), z którego dopiero wyłaniało się pismo starohebrajskie. Oficjalna strona wykopalisk bywa mniej ostrożna i nazywa je wprost „starohebrajskim”. Różnica jest istotna, bo dotyczy tego, czy mamy już do czynienia z pismem „izraelskim”, czy z wcześniejszym, wspólnym Lewantowi etapem rozwoju alfabetu.
- Tożsamość stanowiska. Garfinkel i Ganor identyfikują Chirbet Qeiyafa z biblijnym Szaaraim („Dwie Bramy” — miasto ma dwie bramy). Inni proponują inne nazwy: Gershon Galil obstaje przy Netaim (1 Krn 4,23), Yehuda Dagan przy Aditaim (Joz 15,36). Żadna identyfikacja nie jest rozstrzygnięta.
- Przynależność etniczno-polityczna i datowanie. Zespół wykopaliskowy widzi w Qeiyafie judzką twierdzę z czasów wczesnej monarchii (brak kości świni, domy wbudowane w mur kazamatowy, sprzęt do wypieku chleba). Israel Finkelstein i badacze „niskiej chronologii” kwestionują tak wczesne i tak jednoznacznie „judzkie” odczytanie, rozciągając zasiedlenie na okres ok. 1050–915 r. p.n.e. i wskazując raczej na kananejskie lub północnoizraelskie tło. Zespół Garfinkla odrzucił też próby wiązania stanowiska z filistyńskim Gat.
Warto zauważyć, że sam napis nie rozstrzyga żadnego z tych sporów — jest po prostu jednym z twardych, datowalnych faktów, wokół których toczy się debata.
Znaczenie
Największa wartość inskrypcji z Qeiyafy leży w onomastyce, czyli w rozkładzie imion w czasie. Garfinkel, Golub, Misgav i Ganor zwrócili uwagę na wyrazistą prawidłowość: imiona z elementem baal pojawiają się w źródłach z X w. p.n.e. (zarówno w warstwie biblijnej odnoszącej się do epoki Saula i Dawida, jak i w tym właśnie napisie), natomiast znikają z judzkich inskrypcji między IX a VI w. p.n.e. Ten sam wzorzec — obecność imion „baalowych” wcześnie, ich zanik później — widać niezależnie w tekście biblijnym.
To zbieżność, która coś mówi. Gdyby biblijne rodowody Saula spisano dopiero w okresie późnym (jak sądzą niektórzy krytycy), trudno byłoby wytłumaczyć, skąd w nich imiona z członem, którego późniejsi skrybowie wręcz unikali i cenzurowali. Rozkład imion sugeruje raczej, że tekst biblijny zachował autentyczną, wczesną tradycję onomastyczną z czasów, do których się odwołuje. Nie jest to „dowód na Dawida”, ale realna, niezależna poszlaka spójności.
Drugi wymiar to piśmienność. Napis wykonała wprawna ręka, w ramach czynności administracyjnej (oznaczenie własności lub pochodzenia towaru). Qeiyafa dostarczyła jednej z zaledwie kilku znanych inskrypcji z X-wiecznej Judy — to argument, że w tym regionie i w tym czasie istnieli już wyszkoleni skrybowie i pewien poziom organizacji państwowej, zdolnej prowadzić zapisy. Napis stanowi też ogniwo w rozwoju alfabetu: etap pośredni między dawnym, „nieelitarnym” pismem a późniejszym, ustandaryzowanym pismem fenickim.
Krótko mówiąc: dzban Eszbaala nie „udowadnia Biblii”, ale osadza jej świat w namacalnej rzeczywistości — pokazuje, że imiona, formy pisma i praktyki, które Pismo przypisuje wczesnej monarchii, faktycznie funkcjonowały w Judzie przełomu XI i X w. p.n.e.
Źródła
- Y. Garfinkel, M. R. Golub, H. Misgav, S. Ganor, „The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research 373 (2015), s. 217–233 — pierwsza pełna publikacja naukowa napisu.
- Khirbet Qeiyafa Archaeological Project (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie), strona poświęcona inskrypcji Eszbaala: khirbet-qeiyafa.huji.ac.il/eshbaal-inscription oraz /eshbaal-inscription-0 — odczyt, kontekst i interpretacja zespołu wykopaliskowego.
- „Biblical Name Eshbaal Found Outside of the Bible”, Biblical Archaeology Society: biblicalarchaeology.org — omówienie odczytu, datowania i powiązania z Eszbaalem/Iszboszetem.
- „Khirbet Qeiyafa”, Wikipedia: en.wikipedia.org/wiki/Khirbet_Qeiyafa — przegląd stanowiska, datowania radiowęglowego i sporów o identyfikację (Szaaraim, Netaim, Aditaim) oraz stanowiska I. Finkelsteina.
- „Eshbaal Revealed: Biblical Name Found on 3,000-Year-Old Jar in Israel”, NBC News: nbcnews.com — relacja prasowa z wypowiedziami Garfinkla i Ganora, że chodzi o innego Eszbaala niż syn Saula.
- „Second Inscription from Qeiyafa Published”, BiblePlaces Blog: bibleplaces.com — datowanie warstwy i charakterystyka pisma.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krn 8,33; 1 Krn 8,34; 1 Krn 9,39; 2 Sm 2,8.