Wśród wzgórz na północ od Jerozolimy leży niepozorna wioska el-Dżib. Kiedy w latach 50. XX wieku archeolodzy zeszli w wykutą tu w litej skale monumentalną studnię ze spiralnymi schodami, natrafili w gruzie na dziesiątki uchwytów glinianych dzbanów — a na nich raz po raz powtarzało się jedno słowo. Czy trzy hebrajskie litery na fragmencie naczynia mogą wystarczyć, by z całą pewnością wskazać na mapie biblijne miasto sprzed blisko trzech tysięcy lat?
Czym jest to „odkrycie”
W latach 1956–1962 James B. Pritchard z University of Pennsylvania poprowadził w el-Dżib sześć sezonów wykopalisk. Wcześniej lokalizacja starożytnego Gibeonu była tylko domysłem — utożsamienie el-Dżib z Gibeonem zaproponowano już w XVII wieku, a spopularyzował je badacz Edward Robinson w 1838 roku, jednak przez ponad sto lat brakowało twardego dowodu.
Najbardziej efektowną strukturą stanowiska okazała się wielka sadzawka — cylindryczna komora wykuta pionowo w skalnym podłożu, o średnicy około 11,5 metra. Wzdłuż jej ścian biegnie spiralna klatka schodowa licząca 79 stopni, która nie zatrzymuje się na dnie właściwej sadzawki, lecz przechodzi w schodkowy tunel schodzący jeszcze niżej — do komory z wodą położonej mniej więcej 24 metry (około 80 stóp) pod powierzchnią miasta. Cała konstrukcja pozwalała mieszkańcom bezpiecznie schodzić po wodę bez wychodzenia poza mury. Obok istniał drugi, odrębny system: pochyły tunel z 93 stopniami, prowadzący do podziemnego zbiornika zasilanego przez źródło w skalnym masywie.
Kluczowe dla identyfikacji stanowiska były jednak nie schody, lecz śmieci. W gruzie wypełniającym sadzawkę oraz w innych miejscach osady wydobyto ponad 60 inskrybowanych uchwytów dzbanów (same sezony 1956–1957 dały ich 56). Na wielu z nich, zapisany archaicznym pismem hebrajskim, widnieje ten sam zestaw liter: gbʿn — Gibeon. To był największy zbiór hebrajskich inskrypcji z jednego stanowiska w Palestynie od czasu odkrycia ostraków z Samarii na początku XX wieku. Napisy zwykle układają się w formułę „Gibeon, gader [imię]”. Słowo gader (gdr) znaczy „mur, ogrodzenie”; odkrywca James B. Pritchard odczytał je jako „ogrodzona winnica” (przez analogię do Lb 22,24 i Iz 5,5), a więc oznaczenie konkretnej parceli winnej należącej do wymienionej osoby. Samą epigrafiką i datowaniem uchwytów zajął się m.in. Frank Moore Cross w analizie z 1962 roku (BASOR 168). Pojawiające się imiona — jak Azariasz, Amariasz czy Chananiasz — noszą element teoforyczny -jahu, urobiony od imienia Boga Izraela, Jahwe (PAN).
Odczyt zgadza się z gospodarczym charakterem miasta: w skale wykuto tu około 63 chłodnych piwnic winiarskich o łącznej pojemności rzędu 95 000 litrów. Datowanie samych uchwytów — na podstawie kroju pisma — przypada na VIII–VII wiek p.n.e. (epoka żelaza II), a warstwy gruzu w sadzawce sięgają czasu zniszczenia miasta około 600 roku p.n.e. Znaleziska podzielono między Penn Museum w Filadelfii a Jordańskie Muzeum Archeologiczne w Ammanie.
Powiązanie z Pismem
Gibeon pojawia się w Biblii wielokrotnie i zawsze jako miejsce znaczące. Księga Jozuego opisuje go jako ludną warownię: „Bardzo się przestraszył, ponieważ Gibeon był wielkim miastem, jak jedno z miast królewskich, i ponieważ był większy niż Aj, a wszyscy jego mężczyźni byli waleczni” (Joz 10,2 UBG). To tu mieszkańcy podstępem wymogli na Jozuem przymierze (Joz 9), a nad Gibeonem — według relacji — zatrzymało się słońce.
Najściślej z odkopaną strukturą wiąże się jednak scena z 2 Księgi Samuela. Po śmierci Saula zwolennicy jego syna Iszboszeta i ludzie Dawida spotykają się przy zbiorniku wodnym Gibeonu: „Także Joab, syn Serui, wraz ze sługami Dawida wyruszyli i spotkali się przy stawie gibeońskim. Jedni zatrzymali się po jednej stronie stawu, a drudzy po drugiej stronie stawu” (2 Sm 2,13 UBG). Doszło tam do krwawego pojedynku dwunastu na dwunastu, po którym miejsce nazwano: „Dlatego miejsce to nazwano Helkatassurym, leży ono w Gibeonie” (2 Sm 2,16 UBG). Monumentalna, otwarta sadzawka z el-Dżib jest naturalnym kandydatem na tło tej sceny — dwie grupy wojowników rozstawione „po dwóch stronach stawu” dobrze pasują do szerokiej, okrągłej cembrowiny.
Prorok Jeremiasz wspomina to samo miejsce po upadku Jerozolimy, gdy Jochanan ściga zabójcę namiestnika Gedaliasza: „Zebrali wszystkich mężczyzn i nadciągnęli, aby walczyć z Izmaelem, synem Netaniasza. I znaleźli go przy wielkich wodach, które są w Gibeonie” (Jr 41,12 UBG). „Wielkie wody w Gibeonie” to prawdopodobnie właśnie ten rozbudowany system wodny, który wykopaliska wydobyły na światło dzienne.
Co pewne, a co dyskutowane
- Identyfikacja stanowiska — praktycznie pewna. Powtarzalny napis gbʿn na kilkudziesięciu uchwytach, znaleziony w samym miejscu, którego dotyczy, to rzadkość. Pritchard pisał, że czyni to Gibeon „jednym z najlepiej zidentyfikowanych stanowisk w całej Palestynie”, a inni komentatorzy nazwali ten dowód tak mocnym, „jaki w archeologii biblijnej można w ogóle uzyskać”. To jeden z niewielu przypadków, gdy nazwa miejscowości znana z Biblii została potwierdzona inskrypcją wykopaną na tym właśnie stanowisku.
- Które urządzenie jest „sadzawką gibeońską”? To punkt sporny. Gibeon ma dwa odrębne systemy wodne: okrągłą sadzawkę ze spiralnymi schodami oraz schodkowy tunel do źródła. Część badaczy z biblijnym „stawem” z 2 Sm 2 wiąże okrągłą sadzawkę, inni wskazują na tunel. Datowanie obu jest trudne; oba działały zapewne w epoce żelaza II.
- Czy sadzawka istniała już za czasów Dawida i Abnera? Tu ostrożność jest największa. Wydarzenia z 2 Sm 2 to około 1000 r. p.n.e., a badacze różnią się co do wieku okrągłej sadzawki — jedni datują ją na X wiek (co zgadzałoby się z opowieścią), inni na późniejszą fazę epoki żelaza. Stemplowane uchwyty są jeszcze późniejsze (VIII–VII w. p.n.e.), więc same w sobie potwierdzają nazwę i zamożność miasta, a nie konkretny epizod bitwy.
- Odczyt „gader”. Interpretacja Pritcharda („ogrodzona winnica”) jest dziś szeroko przyjmowana, ale słowo gdr bywało też tłumaczone po prostu jako „mur/ogrodzenie”. Nie zmienia to identyfikacji miasta — kluczowa jest nazwa gbʿn.
Innymi słowy: istnienie monumentalnej sadzawki w Gibeonie i tożsamość stanowiska są potwierdzone bardzo mocno; natomiast utożsamienie konkretnej struktury ze „stawem” z pojedynku Joaba i Abnera pozostaje uzasadnionym, lecz niedowodzonym wnioskiem — co uczciwie zaznaczają także same publikacje muzealne.
Znaczenie
Gibeon to modelowy przykład tego, co archeologia potrafi, a czego nie potrafi zrobić z tekstem biblijnym. Nie „udowadnia” ona bitwy sprzed trzech tysięcy lat ani nie rozstrzyga, przy którym dokładnie stopniu padli wojownicy. Robi natomiast coś skromniejszego i solidnego zarazem: osadza biblijną narrację w realnej geografii. Miasto, które Pismo opisuje jako duże, warowne i słynące z wody, okazało się realnym miejscem o dokładnie takim profilu — z gigantyczną instalacją hydrauliczną i kwitnącą gospodarką winiarską, których ślady leżą do dziś w skale.
Dla czytelnika Biblii płynie z tego trzeźwa lekcja. Napis gbʿn nie jest cudem ani sensacją; jest fragmentem starożytnego opakowania po winie. A jednak to właśnie taki drobiazg — porzucony uchwyt dzbana — pozwolił z dużą pewnością połączyć zapisane słowo z konkretnym wzgórzem. Świadectwa materialne i tekst nie „ratują się” nawzajem, lecz spotykają w tym samym punkcie na mapie. To wystarczający powód, by biblijne opisy Gibeonu czytać jako zakorzenione w realiach, zachowując przy tym uczciwość tam, gdzie kończy się pewność, a zaczyna rozsądna hipoteza.
Źródła
- James B. Pritchard, „Discovery of the Biblical Gibeon”, Penn Museum Bulletin (1957) — pierwsza publikacja odkrywcy o sadzawce i uchwytach z gbʿn: penn.museum/sites/bulletin/?p=4204
- Penn Museum Bulletin, „A Second Excavation at Gibeon” — kolejne sezony, formuła „Gibeon, gader…” i przemysł winiarski: penn.museum/sites/bulletin/4439/
- Wikipedia, „Gibeon (ancient city)” — przegląd stanowiska el-Dżib, systemy wodne, datowanie, historia identyfikacji: en.wikipedia.org/wiki/Gibeon_(ancient_city)
- Wikipedia, „Al Jib jar handles” — liczba i datowanie uchwytów, imiona, analiza Franka Moore’a Crossa (BASOR 1962), miejsca przechowywania: en.wikipedia.org/wiki/Al_Jib_jar_handles
- Wikipedia, „Pool of Gibeon” oraz zestawienia parametrów obu systemów wodnych (79 i 93 stopnie, głębokość ~24 m): en.wikipedia.org/wiki/Pool_of_Gibeon
- BiblePlaces.com, „Gibeon” — omówienie dwóch instalacji wodnych i sporu o ich datowanie względem 2 Sm 2: bibleplaces.com/gibeon
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 2 Sm 2,12–17; Jr 41,12; Joz 9,3.17; 10,2.12.