Trzej uczniowie widzą, jak twarz ich Nauczyciela zajaśniała jak słońce, a obok Niego stają Mojżesz i Eliasz. Ewangeliści zgodnie mówią o „wysokiej górze”, ale żaden z nich nie podaje jej nazwy. Od stuleci chrześcijańska tradycja wskazuje na Górę Tabor w Galilei, lecz od XVII wieku coraz więcej badaczy stawia na znacznie wyższą Górę Hermon, blisko Cezarei Filipowej. Czy da się dziś rozstrzygnąć, gdzie właściwie doszło do Przemienienia?
Czym jest to „odkrycie”
To nie jest odkrycie w sensie znaleziska wykopaliskowego, lecz spór o identyfikację miejsca — prowadzony na styku geografii historycznej, tekstów starożytnych i archeologii. Chodzi o to, którą z dwóch (a właściwie trzech) realnych gór w Ziemi Świętej najlepiej pasuje do lakonicznego opisu z Ewangelii synoptycznych.
Góra Tabor to izolowane, kopulaste wzniesienie o wysokości 575 m n.p.m., wyrastające niemal samotnie z Doliny Jizreel w Dolnej Galilei, około 18 km od Jeziora Galilejskiego. Wzgórze ma udokumentowaną historię militarną: w 55 r. p.n.e. rzymski namiestnik Aulus Gabiniusz rozgromił na nim armię Aleksandra, syna Arystobula II. Znacznie później, w trakcie powstania żydowskiego przeciw Rzymowi, historyk Józef Flawiusz, jako dowódca sił galilejskich, otoczył szczyt Taboru murem obronnym (66/67 r. n.e.) — fortyfikacja padła po krótkim oblężeniu prowadzonym przez rzymskiego dowódcę Placydusa. To istotne dla samej debaty: mur powstał kilkadziesiąt lat po działalności Jezusa, więc argument, jakoby szczyt Taboru „na pewno” był w Jego czasach zabudowanym, publicznym miejscem, nie jest wcale oczywisty.
Utożsamienie Taboru z górą Przemienienia pojawia się po raz pierwszy u Orygenesa (III w.), a w połowie IV wieku powtarza je Cyryl Jerozolimski w swoich katechezach. Od tego czasu tradycja utrwala się w Kościele bizantyjskim i syryjskim: pielgrzym z Piacenzy widział na szczycie Taboru kościół już około 570 r., a w VI wieku stały tam aż trzy świątynie poświęcone m.in. Mojżeszowi i Eliaszowi. Kolejne warstwy budowli — bizantyjska (IV–VI w.), krzyżowiecka (XII w.) i franciszkański kościół Przemienienia Pańskiego z 1924 r. (proj. Antonio Barluzzi) — stoją jedna na drugiej, dokumentując nieprzerwaną pamięć miejsca.
Góra Hermon to zupełnie inna skala: szczyt wznosi się na 2814 m n.p.m., a jego wierzchołek rozciąga się na granicy Syrii i Libanu, tuż nad Cezareą Filipową (Banias). W Starym Testamencie Hermon (nazywany też Sirion czy Senir) wyznacza północną granicę ziemi zdobytej przez Izraelitów i był ośrodkiem kultu Baal-Hermona. W okresie hellenistyczno-rzymskim, od III w. p.n.e. do V w. n.e., u podnóża góry, w grocie w Banias, funkcjonowało sanktuarium greckiego boga Pana — miejsce składania ofiar i pielgrzymek pogańskich. Na samym szczycie Hermonu XIX-wieczny badacz Charles Warren udokumentował nawet ruiny niewielkiej świątyni (Qasr Antar) z inskrypcją o przysiędze składanej „na rozkaz największego i świętego boga” — dowód, że i sam wierzchołek miał charakter sakralny.
Powiązanie z Pismem
Sześć dni wcześniej Jezus przebywał w okolicach Cezarei Filipowej (Mt 16,13), gdzie Piotr wyznał Go jako Mesjasza. Ewangelia Mateusza łączy to wydarzenie z Przemienieniem konkretną ramą czasową: „A po sześciu dniach wziął Jezus Piotra, Jakuba i Jana, jego brata, i wprowadził ich na wysoką górę, żeby byli na osobności. I został przemieniony przed nimi: jego oblicze zajaśniało jak słońce, a jego szaty stały się białe jak światło” (Mt 17,1-2 UBG). Marek podaje tę samą liczbę dni i niemal identyczny opis: „A po sześciu dniach Jezus wziął ze sobą Piotra, Jakuba i Jana i wprowadził ich samych na wysoką górę, żeby byli na osobności. I przemienił się przed nimi” (Mk 9,2 UBG). Łukasz natomiast liczy inaczej i dodaje cel wejścia na górę: „W jakieś osiem dni po tych mowach wziął ze sobą Piotra, Jana i Jakuba i wszedł na górę, aby się modlić” (Łk 9,28 UBG).
Żaden z ewangelistów nie nazywa góry po imieniu — mamy tylko „wysoką górę” i informację o bliskości w czasie do rozmowy pod Cezareą Filipową. Po zejściu z góry, zanim wydarzenie zostało upublicznione, Jezus nakazał uczniom milczenie „aż Syn Człowieczy powstanie z martwych” (Mk 9,9 UBG), a chwilę później ewangelista dodaje: „A wyszedłszy stamtąd, przechodzili przez Galileę” (Mk 9,30 UBG) — zdanie, które bywa przywoływane w sporze o lokalizację, choć — jak zobaczymy — nie rozstrzyga go jednoznacznie.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, że Ewangelie nie podają nazwy góry — w przeciwieństwie do Cezarei Filipowej, którą wymieniają wprost kilka wersetów wcześniej. Pewne jest też, że utożsamienie z Taborem jest bardzo stare (Orygenes, III w.; Cyryl Jerozolimski, ok. połowy IV w.) i to ono ukształtowało liturgię i pielgrzymkowy krajobraz Ziemi Świętej — stąd kościoły na szczycie Taboru nieprzerwanie od schyłku okresu bizantyjskiego po dziś dzień, a w kalendarzu liturgicznym funkcjonuje osobne święto Przemienienia Pańskiego (6 sierpnia).
- Argument geograficzny za Hermonem — zwolennicy tej lokalizacji (m.in. XVII-wieczny hebraista John Lightfoot, a w XX wieku biblista Reginald H. Fuller) podkreślają, że sześć–osiem dni i „wysoka góra” lepiej pasują do wyższego i bliższego Cezarei Filipowej Hermonu niż do odległego o kilka dni marszu Taboru, do którego — jak zauważał już autor hasła w International Standard Bible Encyclopedia — trudno wskazać sensowny powód podróży z okolic Banias.
- Argument przeciw Hermonowi — ci sami krytycy zauważają, że okolice Hermonu i Cezarei Filipowej leżały poza etnicznie żydowską Galileą, w otoczeniu wyraźnie pogańskim (kult Baal-Hermona, sanktuarium Pana w Banias, świątynia na samym szczycie). Trudno — ich zdaniem — wyjaśnić, po co Jezus miałby prowadzić uczniów na modlitwę w sercu pogańskiego kultu, a poranne spotkanie z tłumem i uczonymi w piśmie zaraz po zejściu z góry (Mk 9,14) sugeruje raczej okolicę żydowską.
- Argument o zabudowaniu Taboru — zarzut, że szczyt Taboru „na pewno” był w czasach Jezusa zajęty przez miasteczko lub garnizon (co przeczyłoby frazie „żeby byli na osobności”), opiera się głównie na relacji Józefa Flawiusza o murze z 66/67 r. n.e. — a to już czas po działalności Jezusa. Jaki był status szczytu wcześniej, w praktyce nie wiadomo z pewnością.
- Mk 9,30 — spór o „przechodzili przez Galileę” — jedni czytają to zdanie jako wskazówkę, że góra leżała poza Galileą (co pasowałoby do Hermonu), inni — że ewangelista po prostu kontynuuje opis wędrówki już w obrębie Galilei (co pasuje do Taboru). Sformułowanie jest dwuznaczne i bywa przywoływane po obu stronach sporu.
- Trzecia, mniej znana propozycja — część starszych opracowań encyklopedycznych proponowała kompromis w postaci Dżabal Dżarmak (Har Meron) w Górnej Galilei, łączącego znaczną wysokość z żydowskim, nie pogańskim otoczeniem. Propozycja nie zdobyła jednak szerszego poparcia.
W efekcie żadna ze stron sporu nie dysponuje rozstrzygającym dowodem — ani archeologicznym, ani tekstowym. Współczesne komentarze biblijne (np. w duchu podsumowania encyklopedii ISBE) otwarcie przyznają, że ostatecznie nie wiadomo, która góra kryje się za ewangelicznym opisem.
Znaczenie
Spór o Tabor i Hermon dobrze pokazuje, jak kształtowała się chrześcijańska „geografia pamięci”: miejsca kultu i pielgrzymek nie zawsze są prostą kontynuacją wiedzy z czasów apostolskich, lecz krystalizują się później — tu dopiero w III–IV wieku, wraz z rozwojem pielgrzymek do Ziemi Świętej po nawróceniu Konstantyna. Nie umniejsza to wagi samego wydarzenia: sens Przemienienia — potwierdzenie mesjańskiej tożsamości Jezusa wobec Prawa i Proroków (uosobionych przez Mojżesza i Eliasza) oraz głos z obłoku ogłaszający Go Synem — nie zależy od tego, na którym dokładnie wzniesieniu to się wydarzyło.
Dla czytelnika zainteresowanego archeologią i geografią biblijną spór ten uczy ostrożności: dane literackie (liczba dni, scena pod Cezareą Filipową), historyczno-geograficzne (odległości, wysokości, charakter religijny okolicy) i materialne (fortyfikacje Taboru u Józefa Flawiusza, sanktuarium na szczycie Hermonu) potrafią zawęzić pole możliwości, ale nie zawsze dają jednoznaczną odpowiedź. Górę Tabor od wieków otacza żywa tradycja liturgiczna i architektura — to wystarczający powód, by pozostała głównym miejscem pamięci o Przemienieniu, nawet jeśli argumenty geograficzne za Hermonem wciąż są przez badaczy poważnie rozważane.
Źródła
- Mount Tabor — Wikipedia: wysokość, historia fortyfikacji (Gabiniusz, Józef Flawiusz), historia kościołów bizantyjskich i współczesnych.
- Mount of Transfiguration — Wikipedia: przegląd sporu Tabor/Hermon, lista proponowanych lokalizacji, cytowani badacze (Lightfoot, Fuller, Loisy).
- Mount Hermon — Wikipedia: wysokość, sanktuarium na szczycie (Qasr Antar), związki ze Starym Testamentem (Baal-Hermon, Psalm 133).
- International Standard Bible Encyclopedia, hasło „Transfiguration, Mount of”: szczegółowa dyskusja argumentów za i przeciw Taborowi oraz Hermonowi, propozycja Dżabal Dżarmak.
- Wyszukiwania uzupełniające dot. sanktuarium Pana w Banias/Cezarei Filipowej oraz oblężenia Jotapaty przez Wespazjana (kontekst działalności Józefa Flawiusza w Galilei, 66–67 r. n.e.) — potwierdzone niezależnie w źródłach dot. Banias oraz oblężenia Jotapaty (m.in. relacja Józefa Flawiusza, Wojna żydowska).
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 16,13; Mt 17,1-4; Mk 9,2-3.9.30; Łk 9,28-29.