Gortyna, staroŹytne miasto połoŹone na r%C3%B3wninie Mesara na Krecie, jawi się w historii jako kluczowy ośrodek administracyjny i prawny. Choć we wsp%C3%B3łczesnej świadomości biblijnej wyspa ta kojarzy się gł%C3%B3wnie z trudnym charakterem jej dawnych mieszkańc%C3%B3w, to właśnie Gortyna stanowiła serce rzymskiej władzy prowincjonalnej. To tutaj urzędował namiestnik, dbający o porządek w regionie, co tworzy niezwykle realistyczny i dynamiczny kontekst dla misji Tytusa, kt%C3%B3rego apostł Paweł pozostawił na Krecie w celu uporządkowania spraw lokalnych zbor%C3%B3w.
Czym jest to odkrycie
Najważniejszym i najbardziej spektakularnym odkryciem w Gortynie jest tak zwana Wielka Inskrypcja, znana r%C3%B3wnież jako Kodeks Praw z Gortyny. Został on odnaleziony w 1884 roku przez Federico Halbherra, działającego z ramienia Włoskiej Szkoły Archeologicznej. Ten monumentalny zbi%C3%B3r praw został wyryty na kamiennych blokach budowli, kt%C3%B3ra p%C3%B3Źniej posłuŹyła za ścianę rzymskiego odeonu. Jest to najstarszy zachowany europejski kodeks prawny, datowany na V wiek p.n.e. Inskrypcja składa się z 12 kolumn tekstu, liczących około 600 wierszy, zapisanych specyficznym stylem zwanym bustrofedonem (tekst czyta się na przemian: od lewej do prawej i od prawej do lewej, niczym w%C3%B3ł orzący pole).
Kodeks regulował gł%C3%B3wnie kwestie prawa prywatnego, w tym status niewolnik%C3%B3w, sprawy majątkowe, rodzinne, spadkowe, adopcje oraz kradzieŹe i kary za przestępstwa seksualne. Drugim kluczowym obiektem w Gortynie są ruiny monumentalnego rzymskiego Pretorium – siedziby namiestnika połączonej prowincji Kreta i Cyrenajka, wyznaczającej administracyjne centrum wyspy. Na terenie stanowiska archeologicznego znajdują się także imponujące ruiny trzynawowej bazyliki Agios Titos z VI wieku n.e., wzniesionej ku czci Tytusa.
Powiązanie z Pismem
Odkrycia w Gortynie rzucają cenne światło na realia nowotestamentowego Listu do Tytusa. Choć sam list nie wymienia Gortyny z nazwy, to właśnie to miasto było stolicą i najważniejszym ośrodkiem wyspy w czasach rzymskich. Paweł (sługa Boga i apostł Jeszuy (Jezusa) Chrystusa) powierzył swojemu uczniowi Tytusowi misję zorganizowania struktur nowo powstałych zbor%C3%B3w na całej wyspie:
„Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam jeszcze zostało do zrobienia, i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem;” — Tt 1,5 (UBG)
Obecność rzymskiego namiestnika w Pretorium w Gortynie oznaczała, że działalność chrześcijan toczyła się pod czujnym okiem władz rzymskich. Dodatkowo wysokie standardy moralne, jakich Jahwe (PAN) wymagał od nadzorc%C3%B3w i starszych w zborach, stanowiły radykalny kontrast zar%C3%B3wno dla słynnego zepsucia kreteńskiego, jak i dla skomplikowanego prawa ludzkiego, kt%C3%B3rego świadectwem jest Kodeks z Gortyny. Paweł instruował Tytusa:
„Biskup bowiem, jako szafarz Boży, ma być nienaganny, niesamowolny, nieskory do gniewu, nieoddający się piciu wina, nieskłonny do bicia, niegoniący za brudnym zyskiem; Lecz gościnny, miłujący dobro, roztropny, sprawiedliwy, święty, powściągliwy; Trzymający się wiernego słowa, zgodnego z nauką, aby też mógł przez zdrową naukę napominać i przekonywać tych, którzy się sprzeciwiają.” — Tt 1,7-9 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Archeologiczny status rzymskiej rangi Gortyny oraz autentyczność Kodeksu Praw są całkowicie bezsporne i stanowią część naukowego konsensusu historyk%C3%B3w staroŹytności. Wykopaliska jednoznacznie dowodzą, że miasto pełniło funkcję stolicy rzymskiej prowincji i posiadało rozbudowaną infrastrukturę administracyjną.
Dyskutowana i uznawana za p%C3%B3Źniejszą tradycję jest natomiast kościena rola Tytusa jako formalnego ’pierwszego biskupa Krety’ rezydującego w Gortynie. Pismo Święte ukazuje Tytusa raczej jako wysłannika apostolskiego o charakterze tymczasowym, kt%C3%B3ry miał zaprowadził ład i mianować starszych (prezbiter%C3%B3w), a nie jako osiadłego hierarchy w rozumieniu p%C3%B3Źniejszego systemu episkopalnego. Niemniej ruiny bazyliki Agios Titos z VI wieku są namacalnym dowodem na to, że pamięć o działalności Tytusa w tym konkretnym mieście była niezwykle silna i ugruntowana wśr%C3%B3d pierwszych chrześcijan.
Znaczenie
Dla badaczy Nowego Testamentu oraz os%C3%B3v ceniących podejście sola scriptura, Gortyna dostarcza bezcennego kontekstu tła społecznego i prawnego. Odkrycie to nie tyle „udowadnia Biblię” w sensie nadprzyrodzonym, ile uwiarygodnia historyczną scenerię działalności apostolskiej. Pokazuje, że listy Pawłowe nie były kierowane do fikcyjnych społeczności, lecz do ludzi żyjących w cieniu potężnych instytucji Cesarstwa Rzymskiego, w społeczeństwie, w kt%C3%B3rym rygorystyczne normy prawne (jak te z Kodeksu) mieszały się z powszechnym moralnym rozprężeniem. W takim otoczeniu biblijne zalecenie, by starsi zboru byli ludźmi nienagannymi i wiernymi Słowu, zyskiwało szczeg%C3%B3lny, praktyczny wymiar świadectwa.