Smyrna, jedno z siedmiu miast wymienionych w Apokalipsie, kryje pod swoimi współczesnymi ulicami rzadkie świadectwa codziennego życia z okresu Cesarstwa Rzymskiego. Wśród nich szczególne miejsce zajmują setki inskrypcji wydrapanych i namalowanych na tynkach starożytnej agory. Niektóre z tych inskrypcji, zawierające zagadkowe kody liczbowe i deklaracje lojalności, mogą stanowić unikalny wgląd w życie najwcześniejszych uczniów Mesjasza, starających się zachować wierność Słowu Bożemu w pogańskim i nieprzyjaznym środowisku.
Czym jest to odkrycie
Odkrycie dotyczy setek graffiti zachowanych na tynkach w podziemnych pomieszczeniach (piwnicach) monumentalnej bazyliki stojącej na agorze starożytnej Smyrny (dzisiejszy Izmir w Turcji). Przez wieki te nieformalne napisy i rysunki pozostawały ukryte przed światem. Kluczowym momentem dla ich naukowej prezentacji była publikacja z 2016 roku pod redakcją Rogera Bagnalla. Wśród bogatego zbioru inskrypcji, obejmujących rysunki gladiatorów, statków oraz codzienne zapiski handlowe i miłosne, badacze zidentyfikowali teksty o charakterze religijnym.
Najbardziej intrygujące są te, które wykorzystują zjawisko izopsefii (przypisywania literom wartości liczbowych w celu zakodowania słów). Jedno z graffiti wprost odwołuje się do słowa o wartości liczbowej odpowiadającej konkretnemu pojęciu, co mogło służyć jako bezpieczny, ukryty język wczesnych chrześcijan. Szczególne emocje budzi datowanie tych inskrypcji. Odkrywcy, opierając się na kalendarzu ery sullańskiej, wydatowali część z nich na rok 125 lub 126 n.e., co czyniłoby je najstarszym znanym chrześcijańskim graffiti na świecie. Inna część badaczy sugeruje jednak, że napisy mogą pochodzić z okresu odbudowy agory po trzęsieniu ziemi, przesuwając datację na lata około 179–180 n.e.
Powiązanie z Pismem
Smyrna jest bezpośrednio wspomniana w Objawieniu św. Jana (Apokalipsie). List skierowany do tamtejszego zboru dotyka kwestii prześladowań, ubóstwa materialnego, ale zarazem bogactwa duchowego wierzących. Proroctwo zapowiadało trudności, które lokalna społeczność miała znosić z wiarą.
„A do anioła kościoła w Smyrnie napisz: To mówi pierwszy i ostatni, który był umarły, a ożył: Znam twoje uczynki, ucisk i ubóstwo – lecz jesteś bogaty – i bluźnierstwo tych, którzy mówią, że są Żydami, a nimi nie są, ale są synagogą szatana.” — Ap 2,8-9 (UBG)
Dla pierwszych wyznawców Jeszui (Jezusa) w Smyrnie, otoczonych kultem cesarskim i dominacją pogańskich bóstw, jawne przyznawanie się do wiary niosło ze sobą ryzyko śmierci lub wykluczenia społecznego. Stąd też obecność ukrytej symboliki na tynkach miejskiej agory doskonale współgra z realiami zboru, który musiał funkcjonować w konspiracji przed wrogim otoczeniem, o czym wspomina autor Apokalipsy:
„Nic się nie bój tego, co masz cierpieć. Oto diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli doświadczeni, i będziecie znosić ucisk przez dziesięć dni. Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia.” — Ap 2,10 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem naukowym jest istnienie i fizyczna obecność setek inskrypcji na tynkach bazyliki w Smyrnie, których drobiazgowa dokumentacja została opublikowana i poddana krytyce naukowej. Konsensusem jest również uznanie obecności izopsefii na tych ścianach – w tym inskrypcji, w której autor wprost deklaruje, że kocha kobietę, której imię ma wartość liczbową 485, czy też innej, w której zakodowano słowo o wartości 480 (prawdopodobnie oznaczające ’pan’ – gr. 'ho kyrios’).
Kwestią wysoce sporną pozostaje jednoznaczna identyfikacja tych inskrypcji jako chrześcijańskie oraz ich dokładne datowanie. Roger Bagnall i część wspierających go historyków skłaniają się ku interpretacji, że mamy do czynienia z najstarszymi chrześcijańskimi zapisami ściennymi z lat 125–126 n.e. Inni uczeni zachowują sceptycyzm, argumentując, że izopsefia była powszechnym narzędziem literackim i mistycznym w całym świecie grecko-rzymskim, używanym również przez pogan czy wyznawców innych kultów. Dodatkowo debata nad przesunięciem datowania na okres po trzęsieniu ziemi z 178 r. n.e. (na lata 179–180 n.e.) sprawia, że status chrześcijańskiego pochodzenia tych konkretnych zapisów musi być traktowany jako hipoteza prawdopodobna, lecz nie ostatecznie rozstrzygnięta.
Znaczenie
Dla badaczy Nowego Testamentu oraz historii wczesnego Kościoła, graffiti ze Smyrny stanowią bezcenny kontekst kulturowy. Pokazują, jak w praktyce mogło wyglądać codzienne życie i komunikacja w II wieku n.e. Jeśli hipoteza chrześcijańskiego autorstwa jest słuszna, odkrycie to pokazuje niezwykłą pomysłowość wiernych, którzy używali kryptografii, by wyznać panowanie Jeszui w samym sercu pogańskiego miasta.
Smyrna, w której posługę biskupią pełnił Polikarp – uczeń apostoła Jana – jawi się w tym odkryciu jako żywy ośrodek, gdzie wiara zderzała się z brutalną rzeczywistością imperium. Nawet jeśli inskrypcje te pozostaną przedmiotem naukowej debaty, przypominają one o trudnych realiach, w jakich wierni trwali przy Słowie Boga – Jahwe (PAN) (PANU) – i Jego Mesjaszu, nie idąc na kompromis z pogańskim kultem państwowym.