Na równinie w prowincji Fars, w południowym Iranie, stoi skromny wapienny budynek na sześciu kamiennych stopniach. Przez stulecia miejscowi nazywali go „Grobowcem Matki Salomona”, dopiero XIX-wieczni podróżnicy rozpoznali w nim coś znacznie starszego: miejsce pochówku Cyrusa Wielkiego — króla, którego Księga Ezdrasza wskazuje jako tego, kto pozwolił Żydom wrócić z wygnania i odbudować świątynię. Czy ten kamień rzeczywiście prowadzi nas do władcy, którego Izajasz nazwał „pasterzem” i „pomazańcem” Jahwe (PAN) — i co archeologia potrafi tu potwierdzić, a czego nie?
Czym jest to „odkrycie”
Grobowiec Cyrusa to wolnostojący mauzoleum z jasnego wapienia, centralny punkt Pasargadów — pierwszej stolicy imperium Achemenidów, założonej przez Cyrusa II po pokonaniu Medów (ok. 550 p.n.e.). Cyrus zdobył Babilon w 539 r. p.n.e., a zmarł w 530 r. p.n.e. Cały kompleks Pasargadów — pałace, ogrody i grobowiec — został w 2004 r. wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Sama budowla jest zaskakująco prosta jak na grób twórcy największego wówczas imperium. Prostopadłościenna komora grobowa spoczywa na sześciostopniowej platformie; całość ma nieco ponad 11 metrów wysokości. Wnętrze jest niewielkie — komora mierzy około 3,2 × 2,1 m przy 2,1 m wysokości, a wejście to wąska szczelina szeroka na zaledwie 78 cm. Bloki żółtawobiałego wapienia (prawdopodobnie z kamieniołomu Sivand) ułożono bez zaprawy murarskiej, spinając je metalowymi klamrami — techniką zdradzającą wpływy kamieniarstwa jońskiego i lidyjskiego.
Że jest to grób właśnie Cyrusa, wiemy z połączenia dwóch przesłanek. Po pierwsze — źródła klasyczne. Arrian (II w. n.e.), powołując się na zaginioną relację Arystobulosa, towarzysza Aleksandra Wielkiego, opisuje w Pasargadach grobowiec w królewskim parku: kamienną komorę z wąskim wejściem, w której spoczywała złota trumna, łoże i babilońskie tkaniny, strzeżone przez magów. Podobnie pisali Strabon i Plutarch. Gdy w styczniu 324 r. p.n.e. Aleksander Wielki odwiedził grób, zastał go splądrowany i rozkazał odrestaurowanie pomnika. Po drugie — zgodność opisu z realnym obiektem: budowla odpowiada tym relacjom co do lokalizacji, kształtu i rozmiaru wejścia.
W czasach nowożytnych obiekt jako grób Cyrusa zidentyfikował brytyjski dyplomata James Justinian Morier (1812), a potwierdził Robert Ker Porter (1821). Wcześniej miejscowi czcili go jako Maszhad-e Madar-e Solejman („Sanktuarium Matki Salomona”), łącząc z biblijną Batszebą — i to właśnie ta tradycja uchroniła budowlę przed zniszczeniem. Systematyczne badania prowadził w latach 60. XX w. David Stronach (British Institute of Persian Studies).
Powiązanie z Pismem
Biblia nie opisuje grobowca — mówi o dekrecie jego lokatora. Cyrus pojawia się w Piśmie kilkanaście razy jako narzędzie w ręku Boga; kluczowy jest edykt otwierający Księgę Ezdrasza:
„W pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – aby wypełniło się słowo Pana z ust Jeremiasza – Pan wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, tak że ogłosił ustnie po całym swoim królestwie, a także na piśmie, co następuje: Tak mówi Cyrus, król Persji: Pan, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie.” (Ezd 1,1–2 UBG)
Dekret zezwalał wygnańcom na powrót i finansował odbudowę świątyni; jego administracyjny odpowiednik, z wymiarami budowli, przytacza Ezd 6,3, a ten sam edykt zamyka też 2 Księgę Kronik (2 Krn 36,22–23). Najbardziej uderzają jednak słowa Izajasza, wypowiedziane — według tradycyjnej datacji — na długo przed narodzinami Cyrusa. Prorok nazywa perskiego króla po imieniu i przypisuje mu misję odbudowy Jerozolimy:
„I o Cyrusie mówię: On jest moim pasterzem, bo wypełni całą moją wolę; i mówię do Jerozolimy: Będziesz odbudowana, a do świątyni: Będziesz założona.” (Iz 44,28 UBG)
„Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.” (Iz 45,1 UBG)
Zewnętrznym potwierdzeniem polityki Cyrusa — choć nie samego dekretu wobec Żydów — jest słynny Cylinder Cyrusa (British Museum, nr inw. BM 90920), gliniany walec odkryty w 1879 r. w Babilonie przez Hormuzda Rassama. Tekst w akkadyjskim piśmie klinowym przedstawia Cyrusa jako władcę, który odsyła posągi bóstw do ich świątyń, a przesiedlone ludy do ich siedzib. To dokładnie taka polityka, jaką opisuje Ezdrasz — z tą różnicą, że Żydom, którzy nie mieli posągów, zwrócono zrabowane wcześniej naczynia świątynne (Ezd 1,7–11).
Co pewne, a co dyskutowane
Co można uznać za pewne:
- Grobowiec fizycznie istnieje i jest bezspornie achemenidzki oraz VI-wieczny; Pasargady były stolicą Cyrusa.
- Przypisanie budowli Cyrusowi jest powszechnie przyjęte w nauce — opiera się na zbieżności relacji Arriana i Strabona z realnym obiektem oraz na jego lokalizacji.
- Historyczność Cyrusa i jego polityki repatriacyjnej potwierdzają niezależne źródła: Cylinder Cyrusa i babilońska Kronika Nabonida (relacjonująca zajęcie Babilonu w 539 r. p.n.e.).
Co pozostaje dyskutowane:
- Epitafium. Arrian przekazuje inskrypcję z grobu: „Człowieku, jestem Cyrus, syn Kambyzesa, który założył imperium Persów i był królem Azji; nie zazdrość mi więc tego pomnika”. Problem w tym, że napis ten nie zachował się — znamy go wyłącznie z relacji antycznych, spisanych „z pamięci” wieki później.
- Kto sporządził inskrypcje CMa? Na innych zabytkach Pasargadów (nie na samym grobowcu) widnieje trójjęzyczny napis „Jestem Cyrus, król, Achemenida”. Część badaczy — wobec ustaleń, że staroperskie pismo klinowe wynaleziono dopiero za Dariusza I (ok. 521–519 p.n.e.) — przypisuje te inskrypcje Dariuszowi, nie Cyrusowi; do tego grona należy sam David Stronach, badacz Pasargadów. Spór nie podważa atrybucji samego grobowca, ale przestrzega przed traktowaniem napisów jako „podpisu” Cyrusa.
- Cylinder a dekret z Ezdrasza. Cylinder nie wymienia Żydów, Judy ani Jerozolimy. Sceptycy, jak Lester L. Grabbe, kwestionują autentyczność brzmienia dekretu w Ezd 1; badacze afirmatywni, jak Edwin M. Yamauchi, podkreślają, że dokument świetnie wpisuje się w udokumentowaną politykę Cyrusa. Uczciwy wniosek: cylinder nie „udowadnia” Ezdrasza, lecz czyni relację biblijną historycznie wiarygodną.
Znaczenie
Grobowiec w Pasargadach nie jest „dowodem” na prawdziwość Księgi Ezdrasza — i dobrze jest to powiedzieć wprost. Jest natomiast materialnym śladem realnej postaci, która w Biblii nie jest anonimowym „królem Persji”, lecz konkretnym, nazwanym z imienia Cyrusem. Kiedy czytamy o dekrecie uwalniającym wygnańców, możemy dziś stanąć u stóp grobu jego autora.
Dla czytelnika Biblii ważna jest zwłaszcza zbieżność między polityką potwierdzoną archeologicznie a relacją Pisma. Cylinder Cyrusa i dekret z Ezd 1 opowiadają tę samą historię władcy, który odsyłał przesiedleńców do domu i odbudowywał świątynie — to rzadki przypadek, gdy biblijne wydarzenie da się osadzić w niezależnie udokumentowanym kontekście imperialnym.
Jest tu wreszcie wymiar, którego kamień nie zmierzy. Pismo przedstawia poganina — czciciela Marduka — jako „pasterza” i „pomazańca” Jahwe (PAN), którym Bóg posłużył się dla dobra swojego ludu, choć sam Cyrus, jak mówi Iz 45,4, Boga Izraela nie znał. Grobowiec w Pasargadach przypomina, że za tą teologiczną wykładnią stoi realny człowiek z krwi i kości.
Źródła
- UNESCO World Heritage Centre — wpis „Pasargadae” (opis stanowiska i grobowca, data wpisu 2004): whc.unesco.org/en/list/1106
- Wikipedia, „Tomb of Cyrus the Great” — wymiary, materiał, historia identyfikacji (Morier, Ker Porter), badania Stronacha: en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Cyrus_the_Great
- Livius.org, „Arrian on the tomb of Cyrus” — relacja Arriana o grobowcu, epitafium i wizycie Aleksandra: livius.org (Arrian, Anabasis)
- World History Encyclopedia, „Pasargadae” — założenie stolicy, śmierć Cyrusa (530 p.n.e.), restauracja grobu przez Aleksandra (324 p.n.e.): worldhistory.org/Pasargadae
- British Museum — Cylinder Cyrusa, nr inw. BM 90920 (rejestr. 1880,0617.1941): britishmuseum.org (cylinder)
- Associates for Biblical Research (biblearchaeology.org), „The Ongoing Saga of the Cyrus Cylinder” — treść cylindra i debata wokół dekretu (Grabbe, Yamauchi): biblearchaeology.org
- Bible Archaeology Report, „Cyrus: An Archaeological Biography” — przegląd źródeł do Cyrusa (cylinder, Kronika Nabonida, inskrypcje CMa, tło biblijne): biblearchaeologyreport.com
- Encyclopaedia Iranica, „Pasargadae” (D. Stronach) — atrybucja inskrypcji CMa (Cyrus vs Dariusz): iranicaonline.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ezd 1,1–4; Ezd 6,3; Iz 44,28; Iz 45,1.4; 2 Krn 36,22–23.