Postacie występujące na kartach Nowego Testamentu często jawią się czytelnikowi jedynie jako bohaterowie opowieści teologicznych. Jednak rzetelna analiza historyczna i odkrycia archeologiczne regularnie przywracają tym osobom ich realny, osadzony w konkretnym czasie i przestrzeni wymiar. Jedną z takich kluczowych postaci jest Herod Antypas, syn Heroda Wielkiego, władca Galilei i Perei z nadania rzymskiego. Ewangelie przedstawiają go jako człowieka uwikłanego w skandale obyczajowe, odpowiedzialnego za ścięcie Jana Chrzciciela oraz zaangażowanego w proces, na który został wydany Jeszua (Jezus) – Mesjasz posłany przez Boga Jahwe (PAN). Autentyczność tej postaci oraz szczegóły jego rządów znajdują pełne odzwierciedlenie w niezależnych źródłach pozabiblijnych i znaleziskach materialnych.
Czym jest to odkrycie
Postać Heroda Antypasa jest doskonale poświadczona historycznie i archeologicznie. Do najważniejszych dowodów materialnych należą monety bite za jego panowania, na których widnieje grecki napis „Herodou Tetrarchou” (Heroda Tetrarchy), często z wizerunkiem gałązki palmowej. Monety te, odnajdywane na terenie Galilei, potwierdzają nie tylko jego historyczne istnienie, ale także oficjalny tytuł polityczny – tetrarchy – nadany mu przez cesarza Augusta.
Kolejnym kluczowym świadectwem materialnym są pozostałości miast, które Antypas założył lub przebudował. Jako ambitny budowniczy, pragnący przypodobać się rzymskiemu protektorowi, założył nad Jeziorem Galilejskim miasto Tyberiada (nazwane tak na cześć cesarza Tyberiusza) oraz odbudował Seforis (Sefforis), czyniąc z nich ważne ośrodki administracyjne i kulturowe. Ruiny tych miast, w tym rzymskie teatry, akwedukty i pozostałości pałaców, są dziś namacalnym dowodem jego działalności polityczno-gospodarczej.
Oprócz archeologii, kluczowe znaczenie mają źródła pisane. Rzymsko-żydowski historyk Józef Flawiusz w swoim dziele „Dawne dzieje Izraela” szczegółowo opisuje rządy Antypasa, jego małżeństwo z Herodiadą (żoną jego przyrodniego brata), konflikt z królem Nabatejczyków Aretasem IV, budowę Tyberiady oraz uwięzienie i stracenie Jana Chrzciciela w twierdzy Macheront.
Powiązanie z Pismem
Pismo Święte opisuje Heroda Antypasa jako władcę, przed którego oblicze trafiali najwięksi prorocy tamtej epoki. Ewangelista Marek szczegółowo relacjonuje sprawę uwięzienia i męczeńskiej śmierci Jana Chrzciciela, który publicznie piętnował grzeszne małżeństwo tetrarchy z bratową.
„Sam Herod bowiem kazał schwytać Jana i wtrącić go do więzienia z powodu Herodiady, żony swego brata Filipa, gdyż pojął ją za żonę. Bo Jan mówił Herodowi: Nie wolno ci mieć żony swego brata.” — Mk 6,17-18 (UBG)
Opis ten doskonale koresponduje z relacją Józefa Flawiusza, który również wskazuje na bezprawny charakter tego związku i wynikające z niego napięcia polityczne. Ewangelie ukazują także spotkanie Heroda Antypasa z samym Mesjaszem. Gdy Poncjusz Piłat dowiedział się, że Jeszua pochodzi z Galilei – a więc podlega jurysdykcji Antypasa – odesłał Go do tetrarchy, który przebywał wówczas w Jerozolimie z okazji święta Paschy.
„A gdy się dowiedział, że podlega władzy Heroda, odesłał go do Heroda, który w tych dniach również był w Jerozolimie. Na widok Jezusa Herod bardzo się ucieszył. Od dawna bowiem pragnął go zobaczyć, ponieważ wiele o nim słyszał i spodziewał się, że ujrzy jakiś cud przez niego dokonany.” — Łk 23,7-8 (UBG)
To spotkanie, zakończone wyszydzeniem Mesjasza przez żołnierzy Heroda, doprowadziło do niespodziewanego pojednania między Piłatem a Antypasem, którzy wcześniej pozostawali wrogami.
„Wtedy Herod ze swymi żołnierzami wzgardził nim i naśmiewał się z niego, ubierając go w białą szatę, i odesłał z powrotem do Piłata. W tym dniu Piłat i Herod stali się przyjaciółmi. Przedtem bowiem byli sobie wrogami.” — Łk 23,11-12 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Historyczność Heroda Antypasa, jego terytorium, bicie monet, działalność budowlana oraz fakt stracenia Jana Chrzciciela są uznawane przez naukę za fakty bezsporne i w pełni potwierdzone. Zarówno tekst Nowego Testamentu, jak i kroniki Flawiusza są tu zgodne.
Pewną rozbieżnością, na którą zwracają uwagę krytycy i historycy, są motywy stracenia Jana Chrzciciela. Józef Flawiusz kładzie nacisk na motywy stricte polityczne – obawę Antypasa przed wybuchem powstania z powodu ogromnego wpływu, jaki Jan miał na tłumy. Ewangelie natomiast ukazują motyw bardziej osobisty i moralny: potępienie cudzołożnego związku Heroda oraz intrygę Herodiady i jej córki Salome (której imię znamy właśnie od Flawiusza). Badacze podkreślają jednak, że oba te motywy nie wykluczają się wzajemnie. Religijne i moralne napomnienia Jana uderzały bezpośrednio w autorytet władcy, co w realiach Judei i Galilei I wieku miało natychmiastowe, groźne przełożenie na nastroje społeczne i stabilność polityczną.
Znaczenie
Dla wierzących, którzy opierają swoją wiarę na fundamencie Słowa Bożego (zasada sola scriptura), potwierdzenie historyczności Heroda Antypasa ma ogromne znaczenie. Dowodzi ono, że Ewangelie nie są zbiorem mitów czy późno powstałych legend, lecz relacjami osadzonymi w bardzo precyzyjnych realiach geopolitycznych I wieku n.e.
Postać tetrarchy Galilei łączy relacje ewangeliczne z powszechną historią Cesarstwa Rzymskiego. Monety noszące jego imię, fundamenty wzniesionej przez niego Tyberiady oraz zgodność relacji biblijnej z pismami Józefa Flawiusza stanowią solidny, naukowy fundament potwierdzający wiarygodność historyczną Nowego Testamentu. Ukazują one również, że surowy osąd moralny, jaki Pismo wydaje nad rządami Antypasa, znajduje odzwierciedlenie w burzliwych losach jego dynastii, która ostatecznie utraciła wpływy i skończyła na wygnaniu.