Skrybowie Biblia

Herodium i grobowiec Heroda Wielkiego: odkrycie, które wciąż budzi spór

Herodium i grobowiec Heroda Wielkiego: odkrycie, które wciąż budzi spór

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na skraju Pustyni Judzkiej, jakieś 12 km od Jerozolimy, wznosi się sztucznie usypane, stożkowate wzgórze – Herodium. Herod Wielki, budowniczy tego miejsca, kazał się w nim pochować, ale przez dwa tysiąclecia nikt nie wskazał, gdzie dokładnie. W 2007 roku izraelski archeolog ogłosił, że znalazł rozbity na kawałki sarkofag władcy. Czy rzeczywiście trzymał w rękach szczątki grobu tego samego Heroda, o którym czytamy w Ewangelii Mateusza – i dlaczego jego koledzy po fachu wciąż się z nim spierają?

Herodium i grobowiec Heroda Wielkiego: odkrycie, które wciąż budzi spór
Fot. אפי אליאן, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Herodium (hebr. Herodion) to pałac-forteca zbudowany przez Heroda Wielkiego ok. 23–15 p.n.e. na miejscu, gdzie w 40 r. p.n.e. pokonał wojska ostatniego króla hasmonejskiego, Antygona II. Naturalne wzgórze podniesiono sztucznie – dosypano doń setki tysięcy metrów sześciennych ziemi i gruzu, tworząc charakterystyczny, widoczny z Jerozolimy stożek (ok. 758 m n.p.m.). Na szczycie mieścił się okrągły pałac z basztami, u podnóża – dolne miasto z pałacem, basenami i teatrem.

Historyk Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela (Antiquitates 17) opisuje pogrzeb Heroda: ciało na złotych noszach, przykryte purpurą, z diademem, złotą koroną i berłem w dłoni, w otoczeniu synów, krewnych i wojska w pełnym uzbrojeniu, a pięciuset służących niosło wonności. Flawiusz stwierdza, że władcę pochowano w Herodium zgodnie z jego poleceniem – nie podaje jednak, w którym miejscu kompleksu.

Przez dziesięciolecia archeolog Ehud Netzer z Uniwersytetu Hebrajskiego – architekt z wykształcenia i czołowy znawca budowli Heroda – szukał na wzgórzu grobowca. Wiosną 2007 roku jego zespół (m.in. Jaakow Kalman, Roi Porat i Rachel Chachy-Laureys) natrafił w połowie zbocza, przy monumentalnych schodach do górnego pałacu, na fundamenty budowli grobowej i setki fragmentów kamiennych. Odkrycie ogłoszono publicznie 8 maja 2007 roku.

Z fragmentów udało się częściowo zrekonstruować mauzoleum wysokości ok. 25 metrów, z jasnego wapienia (tzw. meleke), w trzech kondygnacjach: kwadratowej podstawy, cylindrycznej części środkowej (tholos) z kolumnami i stożkowego dachu zwieńczonego urną. Znaleziono szczątki trzech sarkofagów: dwóch z białego wapienia oraz jednego z czerwonawego wapienia, zdobionego rozetami i palmetami – ten ostatni, o wyższej jakości wykonania, Netzer przypisał samemu Herodowi. Był roztrzaskany na setki kawałków, co zespół uznał za celowe zniszczenie dokonane przez żydowskich powstańców w czasie pierwszego powstania przeciw Rzymowi (66–73 n.e.) – Herodium, obok Masady i Macherontu, było jedną z ostatnich broniących się wówczas twierdz. Na żadnym fragmencie nie ma inskrypcji identyfikującej zmarłego. Rekonstrukcję sarkofagu można dziś oglądać w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Netzer nie doczekał zamknięcia sporu – zmarł w październiku 2010 roku wskutek upadku na terenie wykopalisk.

Powiązanie z Pismem

Herod, o którego grobowiec toczy się spór, to ten sam władca, który pojawia się na kartach Ewangelii Mateusza przy narodzinach Jezusa – nie mylić z jego synem, Herodem Antypasem, władcą Galilei znanym z dalszych opisów życia Jezusa. To on przyjął w Jerozolimie mędrców ze Wschodu: „Gdy król Herod to usłyszał, przeraził się, a z nim cała Jerozolima” (Mt 2,3 UBG). Ewangelista opisuje potem jego reakcję na wieść o narodzinach nowego „króla”: „Wówczas Herod, widząc, że został oszukany przez mędrców, bardzo się rozgniewał i kazał zabić wszystkie dzieci, które były w Betlejem i całej okolicy, w wieku do dwóch lat, stosownie do czasu, o którym się dokładnie dowiedział od mędrców” (Mt 2,16 UBG).

Śmierć tego samego władcy otwiera kolejną scenę: „A gdy Herod umarł, oto anioł Pana ukazał się we śnie Józefowi w Egipcie” (Mt 2,19 UBG), z poleceniem powrotu do ziemi Izraela, „Umarli bowiem ci, którzy czyhali na życie dziecka” (Mt 2,20 UBG). Ten sam zgon i pogrzeb w Herodium opisuje niezależnie Józef Flawiusz – Ewangelia i historia świecka mówią więc o tej samej postaci i tym samym momencie dziejowym.

Rzeź niemowląt w Betlejem nie ma potwierdzenia w źródłach pozabiblijnych – Flawiusz, drobiazgowo wyliczający zbrodnie Heroda (w tym egzekucje własnej żony Mariamme i kilku synów), nie wspomina o niej, podobnie milczą rzymscy historycy tego okresu. Wielu badaczy uznaje ten epizod za element teologicznej narracji Mateusza, nawiązującej do historii Mojżesza i faraona z Księgi Wyjścia, a nie relację kronikarską. Jednocześnie pozostaje on spójny z dobrze udokumentowanym charakterem Heroda – władcy chorobliwie podejrzliwego, gotowego mordować najbliższych, gdy tylko wyczuł zagrożenie dla tronu.

Co pewne, a co dyskutowane

Nie ma sporu co do kilku faktów. Herod Wielki to postać historyczna, król Judei z nadania Rzymu (37–4 p.n.e.), potwierdzona źródłami niezależnymi od Biblii – pismami Flawiusza, monetami, inskrypcjami i budowlami (Masada, rozbudowa świątyni jerozolimskiej, port w Cezarei). Herodium jako jego pałac-forteca jest jednoznacznie poświadczone przez Flawiusza i potwierdzone wykopaliskami. Nie budzi wątpliwości, że według Flawiusza Herod został pochowany właśnie w Herodium, oraz że zespół Netzera w 2007 r. faktycznie odsłonił na zboczu monumentalne mauzoleum wraz z fragmentami wysokiej klasy, celowo roztrzaskanego sarkofagu.

Sporne jest, czy ten konkretny grobowiec należał do samego Heroda. W 2013 r. dwaj archeolodzy z Uniwersytetu Hebrajskiego, Joseph Patrich i Benjamin (Benny) Arubas – uczniowie Netzera – opublikowali krytykę identyfikacji (m.in. w „Biblical Archaeology Review”, artykuł „Was Herod’s Tomb Really Found?”). Ich zastrzeżenia:

  • skala mauzoleum wydaje się zbyt skromna jak na władcę uważającego się za jednego z największych budowniczych epoki;
  • plac przed grobowcem jest zbyt mały, by pomieścić tłumy opisane przez Flawiusza;
  • schody do górnego pałacu poprowadzono niedbale nad basenem irygacyjnym grobowca i mijają go – co kłóci się z precyzją planowania Heroda;
  • orientacja mauzoleum (odchylona o 26–27° od reszty założenia) sugeruje odrębny projekt.

Patrich i Arubas uznali, że „grobowca jak dotąd nie odnaleziono”, wskazując jako możliwe miejsce pochówku wielką basztę na szczycie wzgórza lub wnętrze samego stożka. Podobnie historyk Duane Roller wskazywał na basztę szczytową, a David Jacobson podkreślał, że sarkofag tak ważnej osoby powinien nosić inskrypcję – a żadnego napisu nie znaleziono. Roi Porat, następca Netzera, bronił pierwotnej identyfikacji, powołując się na jakość czerwonego sarkofagu, dominującą pozycję budowli i ślady celowego zniszczenia, trudne do wytłumaczenia inaczej niż jako zemsta na znienawidzonym władcy.

Spór pozostaje otwarty – nie dlatego, że ktoś podważa istnienie Heroda czy Herodium, lecz dlatego, że bez inskrypcji nie da się potwierdzić, czyj rozbity sarkofag tam znaleziono. Stąd status „mieszany”: pewny kontekst historyczny i realny grobowiec we właściwym miejscu i z właściwej epoki, ale brak dowodu, że to akurat sarkofag Heroda, a nie np. członka jego rodziny.

Znaczenie

Herodium przypomina, że Herod z opowieści o narodzinach Jezusa to nie literacki rekwizyt, lecz realny, dobrze udokumentowany władca – człowiek, który zamieniał pustynne wzgórza w monumentalne pałace i który, wedle niezależnego świadectwa Flawiusza, żył w permanentnym lęku o władzę, do tego stopnia, że kazał zabić własną żonę i synów. Taki portret tłumaczy, dlaczego ewangeliczna reakcja Heroda na wieść o „nowo narodzonym królu żydowskim” – strach, gniew, gotowość do przemocy – nie jest z tą postacią sprzeczna, nawet jeśli sam epizod rzezi niemowląt nie ma niezależnego potwierdzenia.

Odkrycie uczy też czegoś o samej archeologii biblijnej: rzadko dostarcza gotowych, jednoznacznych dowodów. Netzer znalazł prawdziwy, imponujący grobowiec z I w. p.n.e., dokładnie tam, gdzie każe go szukać starożytne źródło – a mimo to specjaliści wciąż spierają się o szczegóły identyfikacji. Taki obraz – solidny fundament faktów plus otwarta debata o interpretacji – uczciwiej oddaje naturę historycznych dowodów niż uproszczone twierdzenia, że „archeologia potwierdziła Biblię”.

Źródła

Więcej wpisów