Białe, skamieniałe „wodospady” Pamukkale w zachodniej Turcji od dekad przyciągają turystów kąpiących się w ciepłej wodzie na tarasach z trawertynu. Niewielu wie, że tuż nad nimi leżą ruiny starożytnego miasta Hierapolis, wymienionego przez Pawła w jednym zdaniu Listu do Kolosan. W 2011 roku włoscy archeolodzy ogłosili tam odkrycie grobu, uznawanego przez wieki za miejsce spoczynku apostoła Filipa. Czy rzeczywiście złożono w nim ciało jednego z Dwunastu, czy raczej innego, mniej znanego Filipa z pierwszych dekad chrześcijaństwa?
Czym jest to „odkrycie”
Hierapolis leżało w dolinie rzeki Lykos we Frygii, w sąsiedztwie Laodycei i Kolosów — dziś to okolice miasta Denizli w Turcji. Powstało w okresie hellenistycznym, prawdopodobnie za sprawą władców pergamońskich (część badaczy wiąże jego założenie z Seleucydami, inni z Eumenesem II), na miejscu starszego sanktuarium bogini Kybele. Nazwa oznacza „święte miasto” — pasowała do niego dosłownie, bo Hierapolis wyrosło wokół dwóch niezwykłych zjawisk geologicznych.
Pierwszym są gorące źródła: woda o temperaturze 35–57°C, bogata w wapń, magnez, wodorowęglany i siarczany, od tysiącleci osadza węglan wapnia, tworząc białe tarasy (Pamukkale to po turecku „bawełniany zamek”). Już w II w. p.n.e. urządzono tu uzdrowisko z łaźniami, a w 1988 roku Hierapolis-Pamukkale trafiło na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Drugim zjawiskiem był Ploutonion — jaskinia uznawana za „bramę do podziemi”, skąd wydobywał się śmiercionośny gaz. Strabon opisywał, jak wpuszczone do środka wróble padały martwe niemal natychmiast, a kapłani-eunuchowie Kybele wchodzili tam podobno bez szkody. Gdy w 2013 roku zespół D’Andrii odsłonił wejście, okazało się, że z ziemi unosi się gęsty dwutlenek węgla, zabójczy dla zwierząt blisko gruntu, choć stojący wyżej człowiek mógł przeżyć. Antyczna „boska klątwa” miała więc wulkaniczne wytłumaczenie.
Miasto niszczyły trzęsienia ziemi — poważne w 17 r. n.e. za Tyberiusza i cięższe około 60 r. n.e. za Nerona. Odbudowywane wielokrotnie, przetrwało jako ośrodek rzymski i wczesnobizantyjski aż do kolejnych trzęsień i podbojów tureckich. Zachowała się rozległa nekropolia licząca ponad tysiąc grobowców.
Na wzgórzu nad miastem, w miejscu łączonym z męczeństwem apostoła Filipa, w V wieku wzniesiono ośmioboczny martyrion (kaplicę pamiątkową). Przez dziesięciolecia archeolodzy szukali w jego centrum grobu świętego — bezskutecznie. Dopiero w lipcu 2011 roku Francesco D’Andria, wieloletni kierownik wykopalisk, ogłosił, że grób znaleziono nie w martyrionie, lecz około 40 metrów dalej, w dopiero co odkopanym kościele: w jego centrum stał rzymski grobowiec z I wieku n.e., starszy niż otaczający go budynek. Nadproże pierwotnie nosiło imię niejakiego Apolinariosa, później zatynkowane, co rodzi pytania o przeznaczenie komory. Wokół tomby dobudowywano kolejno: basen w IV wieku, kościół i martyrion w V wieku, a po pożarze i trzęsieniu ziemi — nową bazylikę. Ciała już nie było: zdaniem D’Andrii relikwie przeniesiono do Konstantynopola pod koniec VI wieku, skąd miały trafić do rzymskiego kościoła Świętych Apostołów, czego nie da się dziś zweryfikować. Odnaleziono za to trop pośredni: brązowy stempel do chleba z VI–VII wieku z podobizną kopuły martyrionu, kościoła i samego Filipa — dowód wielowiekowych pielgrzymek.
Powiązanie z Pismem
Hierapolis pojawia się w Nowym Testamencie dokładnie raz, w pozdrowieniach kończących List do Kolosan. Paweł pisze tam o Epafrasie, który przybył z Kolosów i założył pierwsze wspólnoty w dolinie Lykos: „Wydaję mu bowiem świadectwo, że gorliwie troszczy się o was i o tych, którzy są w Laodycei i Hierapolis” (Kol 4,13 UBG). Kilka wersetów dalej Paweł dodaje, by list przeczytać także w kościele w Laodycei (Kol 4,16) — widać z tego sieć powiązanych zborów w trzech sąsiednich miastach: Kolosach, Laodycei i Hierapolis. Wcześniej przyznaje, że osobiście nie spotkał tych wierzących (Kol 2,1) — Epafras działał tu niezależnie, prawdopodobnie w latach pięćdziesiątych I wieku, gdy Paweł głosił w pobliskim Efezie.
Sama Hierapolis nie ma więc bezpośredniego związku z żadnym cudem czy wydarzeniem biblijnym — to jedno miasto na liście adresatów troski Epafrasa. Rozgłos wokół Filipa opiera się na tradycji kościelnej, nie na tekście biblijnym wprost. Warto przypomnieć, że Nowy Testament zna dwóch Filipów. Pierwszy to Filip Apostoł, jeden z Dwunastu, z Betsaidy: „Znalazł Filipa i powiedział do niego: Pójdź za mną” (J 1,43 UBG). Drugi to Filip Ewangelista, jeden z siedmiu diakonów (Dz 6,5), który głosił w Samarii i ochrzcił dworzanina etiopskiego, a później osiadł w Cezarei: „Weszliśmy do domu Filipa ewangelisty, który był jednym z siedmiu, i zatrzymaliśmy się u niego. A miał on cztery córki, dziewice, które prorokowały” (Dz 21,8–9 UBG). Te cztery prorokujące córki stają się kluczem do sporu opisanego niżej.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samego miasta, jego gorących źródeł, trawertynowych tarasów i Ploutonionu — potwierdzają to źródła antyczne (Strabon), współczesne badania geologiczne oraz wpis UNESCO. Pewne jest też, że Hierapolis istniało jako ośrodek wczesnochrześcijański w I wieku i że list do Kolosan wymienia je wprost obok Laodycei (Kol 4,13). Pewne jest wreszcie, że na przełomie IV i V wieku funkcjonował tam kompleks kultowy poświęcony pamięci apostoła Filipa — martyrion, kościół z grobowcem i infrastruktura pielgrzymkowa, potwierdzona inskrypcjami i stemplem do chleba.
Dyskutowane jest znacznie więcej. Po pierwsze — czy grobowiec z 2011 roku rzeczywiście kiedykolwiek zawierał ciało Filipa. Nie ma na nim żadnej inskrypcji to potwierdzającej; przeciwnie, nadproże nosiło ślady po zamalowanym imieniu „Apolinarios”, co badacze zestawiający sprawę (m.in. serwis NASSCAL) traktują jako sygnał ostrożności wobec identyfikacji D’Andrii, który oparł atrybucję głównie na lokalizacji, datowaniu na I wiek i treści apokryficznych Dziejów Filipa, nie na napisie z imieniem świętego.
Po drugie — spór sięgający starożytności — o którego Filipa właściwie chodzi. Papiasz z Hierapolis (II w.) pisał o Filipie mieszkającym tam z córkami, ale Dzieje Apostolskie (21,8–9) łączą cztery prorokujące córki-dziewice z Filipem Ewangelistą, nie z apostołem. Polikrates, biskup Efezu, w liście z ok. 190 roku (zachowanym u Euzebiusza) twierdzi z kolei, że to apostoł Filip spoczął w Hierapolis wraz z dwiema córkami, a trzecia w Efezie — mówi więc o trzech córkach, nie czterech. Euzebiusz przytacza obie relacje obok siebie, nie zauważając sprzeczności. Większość historyków wczesnego chrześcijaństwa ocenia, że kult narósł raczej wokół Filipa Ewangelisty, a z czasem przypisano go bardziej prestiżowemu apostołowi; inni uznają możliwość odwrotną lub przyznają, że materiału jest za mało, by rozstrzygnąć spór. Po trzecie — losy relikwii po rzekomym przeniesieniu do Konstantynopola i Rzymu to późniejsza tradycja kościelna, niemożliwa do zweryfikowania na miejscu, skoro grób jest pusty.
Znaczenie
Hierapolis pokazuje, jak jedno zdanie w liście Pawła — pozdrowienie dla wspólnoty, której apostoł nigdy osobiście nie odwiedził — odsyła do realnego miasta: uzdrowiska z gorącymi źródłami, ośrodka kultu Kybele i Plutona, węzła handlowego w dolinie Lykos. Praca Epafrasa nie odbywała się w religijnej próżni, lecz w mieście, gdzie kilkadziesiąt metrów od kościoła leżała jaskinia uznawana za bramę do świata umarłych — tę samą, którą chrześcijanie ostatecznie zasypali w VI wieku, symbolicznie zamykając rozdział pogańskiego kultu.
Odkrycie grobu z 2011 roku jest z kolei lekcją metodologicznej pokory. To, że archeolodzy znaleźli w Hierapolis rzymski grobowiec, wokół którego przez stulecia rozwijał się kult jednego z najwcześniejszych świadków wiary o imieniu Filip, jest faktem udokumentowanym. Czy był to apostoł z grona Dwunastu, czy ewangelista z Cezarei, pozostaje kwestią tradycji i interpretacji, a nie rozstrzygniętym faktem naukowym. Biblia nigdzie nie mówi, gdzie któryś z Filipów zmarł ani został pochowany — reszta to już historia Kościoła późniejszych wieków, cenna, lecz odrębna od tekstu natchnionego.
Źródła
- Wikipedia (en), Hierapolis — historia miasta, martyrion i grób Filipa: en.wikipedia.org/wiki/Hierapolis
- Wikipedia (en), Ploutonion at Hierapolis — „brama do podziemi”, relacja Strabona, badania CO2: en.wikipedia.org/wiki/Ploutonion_at_Hierapolis
- UNESCO World Heritage Centre, wpis Hierapolis-Pamukkale: whc.unesco.org/en/list/485
- NASSCAL, Tomb of Philip (Hierapolis) — datowanie grobowca, inskrypcja „Apolinarios”, argumenty za/przeciw identyfikacji: nasscal.com/materiae-apocryphorum/tomb-of-philip-hierapolis
- Biblical Archaeology Society, Tomb of Apostle Philip Found — ogłoszenie odkrycia przez D’Andrię, 2011: biblicalarchaeology.org
- Biblical Archaeology Society, Hierapolis and the Gateway to Hell — Ploutonion i jego naukowe wytłumaczenie: biblicalarchaeology.org
- Popular Archaeology, The Gate of the Underworld Reopens — relacje Strabona i Kasjusza Diona: popular-archaeology.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Kol 2,1; Kol 4,12–16; Dz 6,5; Dz 21,8–9; J 1,43.