Kamienna kolumna leżała przez dwa tysiące lat wmurowana wtórnie w ściany rzymskiego warsztatu ceramicznego na obrzeżach Jerozolimy – nikt nie podejrzewał, że skrywa najstarszy znany zapis pełnej nazwy miasta w formie używanej do dziś. Gdy w 2018 roku archeolodzy oczyścili trzy linijki napisu, okazało się, że ich autor przedstawił się dokładnie tak, jak współcześni mieszkańcy nazywają swoje miasto: nie skróconym „Jeruszalem”, lecz pełnym „Jeruszalajim”. Skąd wiadomo, że to właśnie ta forma jest wyjątkowa, a nie kolejny wariant znany od dawna? I co ma z tym wspólnego przydomek nawiązujący do greckiego mitu o rzemieślniku, który zbudował skrzydła?
Czym jest to „odkrycie”
Zimą 2017/2018 roku Izraelski Urząd Starożytności (IAA) prowadził ratunkowe wykopaliska w rejonie Binyanei Ha’Uma, przy Międzynarodowym Centrum Kongresowym, czyli przy dzisiejszym północnym wjeździe do Jerozolimy. Pracom kierowała archeolog Danit Levi. Odsłonięto tam ogromną osadę żydowskich rzemieślników z okresu hasmonejsko-rzymskiego – największy znany w regionie ośrodek produkcji ceramiki, który po zburzeniu Świątyni w 70 roku n.e. przejął rzymski X Legion, kontynuując tam wypał naczyń na potrzeby garnizonu.
Wśród pozostałości natrafiono na bęben kolumny z wapienia, użyty wtórnie jako zwykły budulec w młodszej, rzymskiej konstrukcji. Ponieważ znaleziono go poza pierwotnym kontekstem architektonicznym, nie wiadomo, do jakiego budynku pierwotnie należał. Levi datuje samą kolumnę i wyryty na niej napis na około 100 rok p.n.e. – schyłek epoki hasmonejskiej, kilkadziesiąt lat przed panowaniem Heroda Wielkiego. Trzy linijki tekstu, wyryte literami alfabetu hebrajsko-aramejskiego, głoszą: „Chananiasz, syn Dodalosa, z Jerozolimy” (w niektórych transliteracjach imię ojca zapisywane jest jako „Dudolos”). „Dodalos” to najpewniej przydomek nawiązujący do greckiego mitycznego twórcy Dedala – budowniczego labiryntu i skrzydeł, na jakich uciekał jego syn Ikar. W świecie hellenistycznym bywał on używany jako określenie zdolnego rzemieślnika lub artysty, co dobrze pasuje do miejsca znaleziska – osady garncarskiej.
Napis jest dziś eksponowany w Muzeum Izraela w Jerozolimie, w galerii poświęconej znaleziskom z okresu Drugiej Świątyni. Kuratorzy podkreślają, że to jedyny znany kamienny napis z tego okresu z pełną formą nazwy – z dwoma literami „jod” (י), jak we współczesnym „Jeruszalajim” – a nie skróconą, jednoliterową „Jeruszalem” czy jeszcze krótszym „Szalem”, znanymi z większości ówczesnych inskrypcji i monet.
Powiązanie z Pismem
Fragment wskazany dla tego tematu, 11. rozdział Księgi Nehemiasza, opisuje sytuację analogiczną w swojej logice do napisu Chananiasza: po powrocie z niewoli babilońskiej trzeba było zaludnić Jerozolimę, więc przywódcy rzucali losy, aby wyznaczyć, kto w niej zamieszka. Tekst wylicza mieszkańców dokładnie w takim schemacie, jaki widać na kolumnie – „ten a ten, syn tego a tego, syna tamtego” – zakończonym informacją, że dana osoba mieszka w Jerozolimie:
„Przełożeni ludu zamieszkali więc w Jerozolimie, a reszta ludu rzucała losy, aby wyznaczyć jednego z dziesięciu na zamieszkanie w Jerozolimie, w świętym mieście, a dziewięciu pozostałych w innych miastach” (Ne 11,1 UBG).
„I tak w Jerozolimie mieszkali niektórzy z synów Judy i Beniamina. Z synów Judy: Ataja, syn Uzjasza, syna Zachariasza, syna Amarasza, syna Szefatiasza, syna Mahalaleela z synów Peresa” (Ne 11,4 UBG) – dokładnie ta sama konwencja identyfikacji, jaką zastosował Chananiasz: imię, ojciec, a na końcu miasto.
Co ciekawe, imię „Chananiasz” samo w sobie mocno wiąże się z Jerozolimą w innych partiach tej samej księgi, choć chodzi o zupełnie inne osoby, żyjące około czterech wieków wcześniej niż autor napisu z Binyanei Ha’Uma. Podczas odbudowy murów miasta za czasów Nehemiasza pracował „Chananiasz, syn aptekarza”; o nim i innych robotnikach czytamy: „Obwarowali Jerozolimę aż do Muru Szerokiego” (Ne 3,8 UBG). Nehemiasz powierzył też dowództwo nad miastem człowiekowi o tym samym imieniu: „Nad Jerozolimą postawiłem Chananiego, swojego brata, a Chananiasza ustanowiłem dowódcą pałacu. On bowiem był wiernym człowiekiem i bał się Boga bardziej niż wielu innych” (Ne 7,2 UBG). Nie ma żadnych podstaw, by łączyć te postacie z rzemieślnikiem sprzed przełomu II i I wieku p.n.e. – to zwyczajnie popularne w Judei imię. Pokazuje ono jednak, że wzorzec „imię własne + przynależność do świętego miasta” był w tamtej kulturze czymś naturalnym i trwałym, niezależnie od stulecia. Warto też odnotować, że nieco dalej w tym samym rozdziale pojawia się „Dolina Rzemieślników” (Ne 11,35 UBG) – inne miejsce niż osada garncarska spod Jerozolimy, ale ten sam motyw: rzemieślnicy definiujący się przez miejsce swojej pracy i zamieszkania.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie samej kolumny, dokładna treść trzech linii napisu oraz miejsce jego znalezienia (osada rzemieślnicza przy Binyanei Ha’Uma) są potwierdzone niezależnie przez IAA i przez Muzeum Izraela, gdzie zabytek jest wystawiony na stałe. Datowanie na przełom II i I wieku p.n.e. (schyłek epoki hasmonejskiej) opiera się na kontekście stratygraficznym i typologii kolumny i jest zgodnie przyjmowane w publikacjach na jego temat.
- Dyskutowany jest język napisu. IAA opisało go jako aramejski – między innymi ze względu na użycie słowa „bar” (aramejskie „syn”, wobec hebrajskiego „ben”). Część hebraistów, w tym dr Aleksiej Juditski, zwraca jednak uwagę, że forma „Jeruszalajim” odzwierciedla wymowę hebrajską, bo w czystej aramejszczyźnie nazwa brzmiałaby „Jeruszalem”. Możliwe, że to zapis mieszany albo forma imienia własnego funkcjonująca ponad podziałami językowymi – brzmiąca tak samo po hebrajsku, aramejsku, grecku czy łacinie.
- Dyskutowana jest tożsamość Chananiasza i sens przydomka „Dodalos”. Hipoteza, że był on rzemieślnikiem lub potomkiem rzemieślnika nawiązującym do Dedala, jest prawdopodobna z uwagi na lokalizację znaleziska, ale pozostaje domysłem – nie zachował się żaden inny dokument, który pozwoliłby ją zweryfikować.
- Niepewny jest pierwotny kontekst kolumny. Skoro odkryto ją jako wtórnie użyty budulec, nie wiadomo, czy pierwotnie zdobiła prywatny warsztat Chananiasza, budynek publiczny, który współfinansował, czy jeszcze inną konstrukcję. Kuratorzy Muzeum Izraela formułują to jako możliwość, nie pewnik.
Znaczenie
Przed tym odkryciem najstarsze poświadczenia pełnej, dwuliterowej formy „Jeruszalajim” pochodziły z późniejszych źródeł – między innymi z monet powstania Bar Kochby (132–135 n.e.) z hasłem „Jeruszalajim” lub „Ku wolności Jeruszalajim”. Większość inskrypcji i monet z okresu Drugiej Świątyni posługiwała się natomiast starszą, skróconą formą „Jeruszalem” albo jeszcze krótszym „Szalem”. Napis Chananiasza przesuwa więc najwcześniejsze poświadczenie współczesnej pisowni o mniej więcej dwa stulecia wstecz i pokazuje, że forma znana dziś z hebrajskiego nie jest późną innowacją, lecz istniała już u schyłku okresu hasmonejskiego.
Dla czytelnika Biblii ma to znaczenie przede wszystkim jako potwierdzenie ciągłości: ta sama nazwa, którą Nehemiasz i wracający z Babilonu Judejczycy traktowali jako oczywistą nazwę „świętego miasta”, które trzeba bronić i zaludniać, funkcjonowała – w tej samej, rozpoznawalnej dziś formie – jeszcze kilkaset lat później, na kolumnie zwykłego rzemieślnika w podmiejskiej osadzie garncarskiej. Nie jest to dowód na prawdziwość konkretnego wydarzenia biblijnego, lecz świadectwo językowe i epigraficzne, że nazwa miasta z kart Pisma przetrwała w rozpoznawalnej postaci przez kolejne burzliwe stulecia historii Judei.
Źródła
- The Times of Israel, „Earliest known stone carving of Hebrew word 'Jerusalem’ found near city entrance” – ogłoszenie odkrycia przez IAA, lokalizacja i kierowniczka wykopalisk: timesofisrael.com
- Live Science, „This Is the Oldest Known Inscription Bearing the Full Name of Jerusalem” – datowanie na ok. 100 r. p.n.e. i kontekst osady rzemieślniczej: livescience.com
- BiblePlaces.com, „New Discovery: Jerusalem Inscription from 100 BC” – streszczenie ustaleń wykopalisk i cytat z treści napisu: bibleplaces.com
- Friends of the Israel Antiquities Authority, „Earliest Inscription of Jerusalem’s Full Name Discovered on Stone Pillar” – kierownictwo wykopalisk (Danit Levi, dr Yuval Baruch, prof. Ronny Reich): friendsofiaa.org
- Israel Museum, Jerusalem, „Hanania son of Dudolos of Jerusalem” – karta eksponatu z opisem znaczenia zapisu i hipotezą o rzemieślniczym pochodzeniu Chananiasza: imj.org.il
- Biblical Archaeology Society, „2,000-Year-Old Jerusalem Inscription Bears City’s Name” – spór o klasyfikację językową (stanowisko IAA wobec argumentów dr. Aleksieja Juditskiego): biblicalarchaeology.org
- Smithsonian Magazine, „2,000-Year-Old Stone Inscription Is Earliest to Spell Out 'Jerusalem’” – kontekst chronologiczny i zastrzeżenia co do tożsamości Chananiasza: smithsonianmag.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 11,1.4; Ne 3,8; Ne 7,2