Zwiadowcy wracają z winogronami Kanaanu, Miriam umiera i zostaje pogrzebana, Mojżesz uderza laską w skałę – wszystko to dzieje się w jednym miejscu: Kadesz-Barnea. Archeolodzy od ponad stu lat wskazują na konkretną oazę na północy Synaju, Tell el-Qudeirat, jako miejsce tych wydarzeń. Dziesięć sezonów wykopalisk odsłoniło tam jednak coś, czego nikt się nie spodziewał: potężne fortece z epoki żelaza, ale ani śladu z czasów, w których miała się rozgrywać wędrówka po pustyni. Co to oznacza dla opowieści z Księgi Liczb?
Czym jest to „odkrycie”
Tell el-Qudeirat leży w wąskiej dolinie Wadi el-Qudeirat, przy oazie Ein el-Qudeirat – najbardziej wodolubnym miejscu na całym północnym Synaju, na skrzyżowaniu starożytnych szlaków: Drogi Szur (z Edomu i Arawy do Egiptu) oraz trasy z Elat i Negebu do Arad i Hebronu. To właśnie ta obfitość wody sprawiła, że miejsce to od dawna kojarzono z biblijnym Kadesz (hebr. „święty”), gdzie Izraelici mieli spędzić większość z czterdziestu lat wędrówki.
Stanowisko po raz pierwszy opisali w 1914 roku brytyjscy archeolodzy Leonard Woolley i T.E. Lawrence (późniejszy „Lawrence z Arabii”). Wstępne sondaże wykonał w 1956 roku Moshe Dothan, a pełne, wieloletnie wykopaliska – w dziesięciu sezonach między 1976 a 1982 rokiem – przeprowadził Rudolph Cohen z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Pełny raport końcowy, dopracowywany wspólnie z Hannah Bernick-Greenberg, ukazał się dopiero po latach jako monografia IAA Reports.
Wykopaliska Cohena ujawniły trzy nawarstwione na sobie fortece z epoki żelaza:
- X wiek p.n.e. – niewielka, owalna budowla, najstarsza faza osadnicza na wzgórzu.
- VIII–VII wiek p.n.e. – prostokątna forteca z masywnym, litym murem i narożnymi wieżami, wzniesiona prawdopodobnie za panowania Uzjasza, króla Judy, który odbudowywał wpływy Judy na południu (w tym port Esjon-Geber); zniszczona później, zapewne w niespokojnym okresie ekspansji asyryjskiej.
- koniec VII – VI wiek p.n.e. – kolejna forteca, funkcjonująca do zniszczenia królestwa Judy przez Babilończyków w 586 r. p.n.e.; osadnictwo w skromniejszej formie trwało tu jeszcze przez pewien czas potem.
W warstwach znaleziono m.in. hebrajskie ostraka (w tym tabliczkę z przelicznikiem liczb hebrajskich na egipskie) oraz charakterystyczną ceramikę negebską. To wszystko potwierdza, że w epoce żelaza było to ważne, ufortyfikowane stanowisko graniczne królestwa Judy. Problem w tym, że – jak podkreślają archeolodzy od lat siedemdziesiątych – w żadnej z warstw, ani w powierzchniowych badaniach okolicznej oazy, nie natrafiono na jednoznaczny materiał z epoki brązu ani z wczesnej epoki żelaza I, a więc z okresu, w którym tradycyjnie umieszcza się Exodus i wędrówkę po pustyni.
Powiązanie z Pismem
Kadesz-Barnea pojawia się w Torze jako miejsce kilku kluczowych, dramatycznych momentów wędrówki. To stąd Mojżesz wysłał dwunastu zwiadowców do Kanaanu: „A kiedy wrócili, przyszli do Mojżesza, Aarona i całego zgromadzenia synów Izraela na pustynię Paran, do Kadesz; zdali sprawę im oraz całemu zgromadzeniu, pokazali im też owoce tej ziemi” (Lb 13,26 UBG). Niewiara ludu wobec tego raportu skutkowała wyrokiem: cała dorosła generacja miała wymrzeć na pustyni, zanim Izrael wejdzie do Kanaanu.
W Kadesz umiera też siostra Mojżesza: „I przyszło całe zgromadzenie synów Izraela na pustynię Syn w pierwszym miesiącu. I lud zamieszkał w Kadesz. Tam umarła Miriam i tam została pogrzebana” (Lb 20,1 UBG). Tuż potem rozgrywa się epizod wód Meriba – lud domaga się wody, a Mojżesz, zamiast przemówić do skały jak nakazał Bóg, uderza ją laską: „To są wody Meriba, gdzie synowie Izraela spierali się z Panem i został poświęcony w nich” (Lb 20,13 UBG). To z Kadesz Mojżesz wysyła też poselstwo do króla Edomu z prośbą o przejście przez jego ziemię (Lb 20,14), a o samym miejscu Biblia mówi: „Teraz jesteśmy w Kadesz, w mieście przy twojej granicy” (Lb 20,16 UBG) – graniczny punkt na styku pustyni i zamieszkanych krain. Powtórzone Prawo dodaje odległość: „jedenaście dni drogi jest od Horebu przez górę Seir do Kadesz-Barnea” (Pwt 1,2 UBG), co samo w sobie podkreśla, jak długo – wedle tekstu – Izrael pozostawał w tym rejonie, mimo krótkiego dystansu.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że Tell el-Qudeirat to realne, dobrze przebadane stanowisko z trzema kolejnymi fortecami z epoki żelaza (X–VI w. p.n.e.), a jego identyfikacja z biblijnym Kadesz-Barnea pozostaje dominującym poglądem w badaniach od czasów Woolleya i Lawrence’a po dziś dzień – głównie ze względu na unikatowe zasoby wody w tym rejonie Synaju i zgodność z geografią opisaną w Torze.
Dyskutowany jest natomiast szereg szczegółów. Po pierwsze – brak warstw z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza I, czyli okresu, w którym konserwatywna chronologia biblijna umieszcza Exodus. Badaczka Lily Singer-Avitz zwróciła uwagę na nieliczne fragmenty malowanej ceramiki typu Qurayyah Ware (tzw. „midianickiej”), które mogłyby wskazywać na jakąś obecność ludzką na miejscu już w XII–XI w. p.n.e. Nie jest to jednak dowód na obozowisko wędrującego ludu opisanego w Księdze Liczb, a jedynie na istnienie skromnej, wcześniejszej osady poprzedzającej pierwszą fortecę – interpretacja ta nie jest powszechnie przyjęta.
Po drugie – sama stratygrafia i fazowanie fortec budzą spory wśród specjalistów. Cohen i Bernick-Greenberg wyróżnili w środkowej, prostokątnej fortecy dwie odrębne fazy budowlane, podczas gdy wcześniejszy badacz Moshe Dothan widział tam tylko jedną. Recenzenci finalnej publikacji (m.in. Avraham Faust) oraz David Ussishkin podnosili, że materiał ceramiczny nie zawsze pochodzi z zalegania pierwotnego, co utrudnia jednoznaczne rozstrzygnięcie liczby faz i ich dokładnych dat.
Po trzecie – identyfikacja lokalizacyjna nie jest bezdyskusyjna. Kilka kilometrów od Tell el-Qudeirat leży inne, mniejsze źródło, Ein Qadis, zachowujące w nazwie starosemickie brzmienie „Kadesz” – część badaczy uważała je za lepszego kandydata, choć nie ma tam pozostałości architektonicznych. Na marginesie pojawiają się też mniejszościowe, w zasadzie odrzucane przez środowisko naukowe hipotezy lokalizujące Kadesz w Arabii czy koło Petry – nieoparte na wykopaliskach porównywalnych do tych z Tell el-Qudeirat.
Warto dodać argument metodologiczny obecny w tej debacie po obu stronach: koczownicze obozowisko, korzystające z namiotów i niepozostawiające trwałej zabudowy, z natury rzeczy nie musi zostawić czytelnego śladu archeologicznego po tysiącach lat erozji i późniejszej zabudowy forteca na fortecy. Brak śladów nie jest dowodem nieobecności, ale nie jest też dowodem obecności – wykracza poza to, co archeologia dziś potrafi zweryfikować.
Znaczenie
Fortece z Tell el-Qudeirat pokazują coś niezależnego od pytania o wędrówkę po pustyni: to miejsce było przez kilkaset lat strategicznym punktem granicznym królestwa Judy, strzegącym dostępu od strony Edomu i pustyni Negev. To zgadza się z biblijnym obrazem Kadesz jako punktu na granicy zamieszkanego świata – „mieście przy twojej granicy” (Lb 20,16) – choć w epoce dużo późniejszej niż czasy Mojżesza. Późniejsze pokolenia Izraelitów, budując tam kolejne fortece, niejako potwierdzały ciągłość znaczenia tego miejsca w geografii biblijnej, nawet jeśli fizycznych śladów samego przystanku wędrówki nigdy tam nie znaleziono i najpewniej nie znajdzie.
Dla czytelnika Biblii oznacza to konieczność rozróżnienia dwóch pytań, które łatwo się zlewają: czy miejsce nazywane Kadesz-Barnea istniało i pasuje geograficznie do opisu z Tory (na to archeologia i geografia odpowiadają twierdząco) – oraz czy da się materialnie zweryfikować konkretny epizod obozowania wędrującego ludu w tym miejscu (na to, przy obecnym stanie wiedzy, odpowiedzi nie ma). Te dwie warstwy – tożsamość miejsca i historyczność konkretnego wydarzenia – wymagają osobnych, uczciwych odpowiedzi, zamiast jednej uproszczonej tezy w którąkolwiek stronę.
Źródła
- Kadesh (biblical) – Wikipedia – identyfikacja stanowiska, historia wykopalisk, spory o lokalizację.
- Tell el-Qudeirat – Wikipedia – opis trzech faz fortecznych, chronologia, aktualne debaty naukowe (Haiman, Ussishkin, Na’aman, Finkelstein).
- Wilderness Wanderings: Where is Kadesh? – Biblical Archaeology Society – streszczenie badań Ussishkina, Singer-Avitz i debaty o luce w epoce brązu.
- Kadesh-Barnea—In the Bible and on the Ground – BAS Library – pełniejsze omówienie problemu identyfikacji i alternatywnych lokalizacji.
- Excavations at Kadesh Barnea (Tell el-Qudeirat) 1976–1982 – IAA Reports – oficjalna publikacja końcowa Rudolpha Cohena i Hannah Bernick-Greenberg.
- Recenzja raportu końcowego – American Journal of Archaeology (2009) – krytyczne uwagi Avrahama Fausta o stratygrafii i fazowaniu fortec.
- Lily Singer-Avitz, „The Earliest Settlement at Kadesh Barnea”, Tel Aviv 35 (2008) – hipoteza o osadnictwie z XII w. p.n.e. na podstawie ceramiki Qurayyah Ware.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Lb 13,26; Lb 20,1; Lb 20,13; Lb 20,14; Lb 20,16; Pwt 1,2.