Skrybowie Biblia

Listra — inskrypcja lokalizująca miasto

Listra — inskrypcja lokalizująca miasto

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Niepozorne wzgórze na anatolijskiej równinie, jakieś 30 kilometrów od Konyi, kryło przez wieki odpowiedź na pytanie, gdzie właściwie leżała biblijna Listra. Miasto, w którym Paweł uzdrowił chromego, a rozentuzjazmowany tłum nazwał go i Barnabę imionami greckich bogów, zniknęło z map na tyle skutecznie, że jeszcze w XIX wieku uczeni spierali się, gdzie go szukać. Dopiero łaciński napis wykuty w kamieniu rozstrzygnął spór — i pokazał przy okazji, że kult Zeusa i Hermesa, o którym mówią Dzieje Apostolskie, nie był literacką ozdobą, lecz realnym elementem krajobrazu religijnego Likaonii.

Listra — inskrypcja lokalizująca miasto
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Przez stulecia dokładne położenie starożytnej Listry pozostawało niepewne. Już w 1820 roku William Martin Leake wskazywał na wzgórze koło wsi Hatunsaray, na południowy zachód od Konyi (starożytnego Ikonium) — ale była to hipoteza oparta na ogólnej topografii, nie na twardym dowodzie. Rozstrzygnęła dopiero ekspedycja amerykańskiego epigrafisty Johna Roberta Sitlingtona Sterretta, który w latach 1884–1885, w ramach Wolfe Expedition to Asia Minor, dotarł na kopiec zwany Zoldera (dziś też Zoldura Höyük), ok. kilometra na północ od Hatunsaray. Sterrett znalazł tam in situ kamienny cokół z łacińską inskrypcją zawierającą pełną nazwę miasta jako rzymskiej kolonii: Colonia Iulia Felix Gemina Lystra (w zapisie „Lustra”).

Inskrypcja, z I w. n.e., jest dedykacją na cześć zmarłego i deifikowanego Augusta. W tłumaczeniu badacza Marka Wilsona brzmi: „Kolonia Julia Felix Gemina Lystra poświęciła [ten posąg] Boskiemu Augustowi, na mocy dekretu decurionów”. Kamień, dziś w Muzeum Archeologicznym w Konyi i skatalogowany naukowo przez B. H. McLeana, jednoznacznie powiązał wzgórze Zoldera z miastem z Dziejów Apostolskich. Listra była jedną z pięciu rzymskich kolonii wojskowych (obok Kremny, Komamy, Olbasy i Parlais) założonych przez Augusta ok. 6 r. p.n.e. po wojnie homonadeńskiej, połączonych drogą Via Sebaste z Antiochią Pizydyjską (kolonia od 25 r. p.n.e.).

Drugi filar tego „odkrycia” to inskrypcje potwierdzające żywy w regionie kult Zeusa i Hermesa. W 1909 r. w okolicach Listry znaleziono dwie greckie inskrypcje wotywne: jedna wymienia „Kakkana, Maramoasa i Imana Licyniusza — kapłanów Zeusa”, druga to dedykacja posągu Hermesa wraz z zegarem słonecznym, poświęcona Zeusowi. Zebrane przez Williama M. Ramsaya i omówione w ISBE, wskazują, że Zeus i Hermes czczeni w Likaonii byli zhellenizowaną wersją rodzimego panteonu boga-ojca i boga-syna (Zeus jako brodaty starzec, Hermes jako jego młodszy towarzysz).

Samo miasto — mimo apeli badaczy, w tym Ramsaya (już w 1907 r.) — doczekało się systematycznych badań dopiero w latach 2024–2025 (Uniwersytet Necmettina Erbakana, kierownik İlker Mete Mimiroğlu). W październiku 2025 r. ogłoszono odkrycie ponad trzydziestometrowej bazyliki z VI–VIII w. n.e., ze złoconymi mozaikami, śladami pożaru, rzymską stelą nagrobną wtórnie użytą jako ołtarz i paciorkami z grobów dziecięcych. Warto odróżnić Zoldera/Zoldura Höyük od pobliskiego, turystycznego stanowiska Kilistra (Gökyurt) — to skalne, bizantyjskie osiedle monastyczne, nierzadko mylone z Listrą, choć to nie ono jest miastem z Dziejów Apostolskich.

Powiązanie z Pismem

Historia z czternastego rozdziału Dziejów Apostolskich rozgrywa się właśnie w tym mieście, podczas pierwszej podróży misyjnej Pawła i Barnaby. Paweł dostrzega w tłumie „człowieka o bezwładnych nogach, chromego już w łonie swojej matki”, i każe mu wstać: „Powiedział donośnym głosem: Stań prosto na nogach! A on zerwał się i zaczął chodzić” (Dz 14,10 UBG). Reakcja mieszkańców jest natychmiastowa i, w świetle omówionych inskrypcji, zrozumiała kulturowo: „A ludzie, widząc, co uczynił Paweł, zaczęli wołać po likaońsku: Bogowie przybrali postać ludzi i zstąpili do nas! I nazwali Barnabę Jowiszem, a Pawła Merkurym, ponieważ on był głównym mówcą” (Dz 14,11–12 UBG).

Uwaga translatorska: UBG, podobnie jak dawna Biblia Gdańska, tłumaczy greckie imiona bogów — Zeusa i Hermesa — na ich rzymskie odpowiedniki: Jowisza i Merkurego. W greckim tekście Łukasza padają jednak imiona Zeus i Hermes, dokładnie te same bóstwa, które poświadczają inskrypcje z okolic Listry. Dalej czytamy: „Wtedy kapłan ze świątyni Jowisza, która była przed miastem, przyprowadził do wrót woły i wieńce i razem z ludem chciał złożyć ofiarę” (Dz 14,13 UBG) — wzmianka o świątyni Zeusa poza murami zgadza się ze znanym wzorcem lokowania sanktuariów w miastach Azji Mniejszej.

Paweł i Barnaba w przerażeniu kierują uwagę tłumu na „Boga żywego”: „My też jesteśmy ludźmi, podlegamy tym samym doznaniom co wy. Głosimy wam, abyście się odwrócili od tych marności do Boga żywego, który stworzył niebo, ziemię, morze i wszystko, co się w nich znajduje” (Dz 14,15 UBG) — czyli do Jahwe (PANA) jako Stwórcy, w przeciwieństwie do lokalnych bóstw. Epizod kończy się gwałtownie: wkrótce przybywają Żydzi z Antiochii i Ikonium, a Paweł zostaje ukamienowany i wywleczony za miasto jako martwy (Dz 14,19), po czym cudem wstaje i kontynuuje podróż. Listra wraca w NT jeszcze dwukrotnie: jako rodzinne miasto Tymoteusza (Dz 16,1) i we wspomnieniu Pawła o prześladowaniach „w Antiochii, w Ikonium i Listrze” (2 Tm 3,11 UBG).

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: identyfikacja kopca Zoldera/Zoldura Höyük koło Hatunsaray jako Listry opiera się na twardym dowodzie epigraficznym — inskrypcji znalezionej in situ przez Sterretta w latach 1884–1885, wymieniającej nazwę „Colonia Iulia Felix Gemina Lystra”. Kamień jest dziś eksponowany w Muzeum Archeologicznym w Konyi i skatalogowany naukowo.
  • Pewne: kult Zeusa i Hermesa jako powiązanej pary bóstw był w Likaonii realnie praktykowany — potwierdzają to niezależnie co najmniej dwie inskrypcje wotywne z okolic Listry (1909 r.), wspominające kapłanów Zeusa i dedykację posągu Hermesa.
  • Dyskutowane: rok założenia kolonii bywa podawany różnie (25 do 6 r. p.n.e.) — część źródeł myli aneksję Galatii/Pizydii i założenie kolonii w Antiochii Pizydyjskiej (25 r. p.n.e.) z utworzeniem pięciu mniejszych kolonii, w tym Listry, wiązanym za Ramsayem z końcem wojny homonadeńskiej, ok. 6 r. p.n.e.
  • Dyskutowane: nie odnaleziono ruin konkretnej „świątyni Zeusa przed miastem” z Dz 14,13 — jej istnienie znamy wyłącznie z tekstu biblijnego; inskrypcje z 1909 r. czynią wzmiankę wiarygodną, ale nie są jej bezpośrednim potwierdzeniem.
  • Dyskutowane: w części podsumowań wykopalisk 2024–2025 pojawia się wzmianka o „inskrypcjach nawiązujących do Zeusa i Hermesa”, lecz szczegółowe relacje mówią głównie o bazylice, monetach i grobach, bez treści nowej inskrypcji — do publikacji naukowej traktujemy to jako niepotwierdzone u źródła.
  • Dyskutowane: materiały turystyczne bywają niedokładne co do Kilistra–Listra; badacze traktują je jako odrębne stanowiska, oddalone o kilkanaście km.

Znaczenie

Listra to podręcznikowy przykład tego, jak inskrypcja potrafi „przywrócić” miastu jego historię. Bez kamienia znalezionego przez Sterretta wzgórze koło Hatunsaray pozostałoby jedną z bezimiennych ruin Anatolii. Dziś wiemy nie tylko, gdzie leżała Listra, ale też — dzięki niezależnym od Biblii inskrypcjom wotywnym z 1909 r. — że odruch tłumu, by nazwać uzdrawiającego cudzoziemca Hermesem, a jego milczącego towarzysza Zeusem, odzwierciedlał realnie funkcjonujący w regionie kult tej pary bóstw, z własnym kolegium kapłańskim.

Archeologia nie „dowodzi” cudu uzdrowienia z Dz 14 — takie wydarzenie nie zostawia śladów materialnych. Potwierdza natomiast wiarygodność tła opowieści: istnienie miasta o dokładnie tej randze administracyjnej, w tym miejscu, z takim kultem lokalnym, jaki opisuje Łukasz. Trwające od 2024 r. wykopaliska pokazują też, że Listra wciąż ma się czym ujawnić: odsłonięta bizantyjska bazylika świadczy, że miasto, w którym niemal ukamienowano Pawła, stało się później ośrodkiem chrześcijaństwa na kilka kolejnych stuleci.

Źródła

Więcej wpisów