Wśród pozabiblijnych świadectw, które badacze łączą z postacią historycznego Jeszuy (Jezusa), szczególne miejsce zajmuje list syryjskiego stoika o imieniu Mara bar Serapion. Pismo to, skierowane do jego syna, zawiera rzadką w starożytnej literaturze pogańskiej wzmiankę o „mądrym królu” Żydów, który został niesprawiedliwie skazany na śmierć. Choć autor listu nie wymienia Mesjasza bezpośrednio z imienia, tekst ten budzi ogromne zainteresowanie historyków i biblistów szukających śladów wpływu nauk Chrystusa na świat helenistyczny.
Czym jest to odkrycie
List Mary bar Serapiona to dokument napisany w języku syryjskim (dialekcie aramejskim), którego autor – więziony przez Rzymian filozof – zwraca się do swojego syna, zachęcając go do poszukiwania mądrości w trudnych czasach. Mara bar Serapion podaje przykłady mędrców, których niesprawiedliwe uśmiercenie przyniosło nieszczęście ich prześladowcom. Wymienia kolejno: Sokratesa (za którego śmierć Ateńczycy zostali ukarani głodem i zarazą), Pitagorasa (spalonego przez mieszkańców Samos, co skutkowało zasypaniem ich ziemi piaskiem) oraz „mądrego króla” Żydów, po którego zabójstwie królestwo żydowskie zostało zniszczone, a jego mieszkańcy rozproszeni.
Historyczny manuskrypt zawierający ten list zachował się tylko w jednym egzemplarzu. Jest to syryjski rękopis datowany na VII wiek n.e. (oznaczony jako British Library, Add. 14658). Został on pozyskany z biblioteki klasztoru św. Marii Deipara, znajdującego się na Pustyni Nitryjskiej w Egipcie. Kwestią sporną pozostaje czas powstania samego oryginału listu. Badacze proponują datowanie od około 73 roku n.e. (krótko po zburzeniu Jerozolimy przez Rzymian) aż po III wiek n.e.
Powiązanie z Pismem
Tradycyjnie badacze łączą postać „mądrego króla” z Jeszuą (Jezusem) z Nazaretu. Choć Mara bar Serapion nie posługuje się imieniem Chrystusa, kontekst polityczny i historyczny mocno wskazuje na postać opisywaną w Ewangeliach. Prześladowanie i oskarżenie Chrystusa o roszczenia królewskie stanowi centralny punkt relacji ewangelicznych, zwłaszcza podczas procesu przed Piłatem i Sanhedrynem, co szczegółowo opisuje Ewangelia Łukasza.
„Wtedy całe to zgromadzenie powstało i zaprowadzili go do Piłata. I zaczęli go oskarżać, mówiąc: Zastaliśmy tego człowieka, jak odwracał naród i zakazywał płacić podatki cesarzowi, mówiąc, że on jest Chrystusem, królem. Piłat zapytał go: Czy ty jesteś królem Żydów? A on mu odpowiedział: Ty sam to mówisz.” — Łk 23,1-3 (UBG)
Mara bar Serapion zauważa również, że „mądry król” nie umarł całkowicie, ponieważ żyje nadal w swoim „nowym prawie”, które po sobie pozostawił. Koncepcja ta koresponduje z biblijnym obrazem nowego przymierza i naukami Jeszuy, które przetrwały śmierć fizyczną Nauczyciela i rozprzestrzeniły się po całym ówczesnym świecie. Ewangelia Łukasza podkreśla także prorocze zapowiedzi zburzenia Jerozolimy jako konsekwencji odrzucenia Bożego posłańca.
„Ale Jezus zwrócił się do nich i powiedział: Córki Jerozolimy, nie płaczcie nade mną, ale raczej płaczcie nad sobą i nad waszymi dziećmi. Oto bowiem idą dni, kiedy będą mówić: Błogosławione niepłodne, łona, które nie rodziły, i piersi, które nie karmiły. Wtedy zaczną mówić do gór: Padnijcie na nas! A do pagórków: Przykryjcie nas! Bo jeśli na zielonym drzewie tak się dzieje, cóż będzie na suchym?” — Łk 23,28-31 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia rzetelnej nauki należy wyraźnie oddzielić fakty od hipotez. Pewne jest istnienie samego manuskryptu British Library, Add. 14658 oraz fakt, że tekst reprezentuje syryjską tradycję literacką o zabarwieniu filozoficzno-stoickim. Bezsporny jest też brak bezpośredniego użycia imienia „Jeszua” czy określenia „Chrystus” w tekście listu.
Głównym przedmiotem dyskusji i sporu wśród historyków pozostaje datowanie dokumentu oraz tożsamość opisywanego władcy. Zwolennicy wczesnego datowania (ok. 73 r. n.e.) argumentują, że wzmianka o rozproszeniu Żydów i zniszczeniu ich królestwa odnosi się bezpośrednio do niedawnej wojny żydowskiej i zburzenia Świątyni przez Tytusa w 70 r. n.e. Z kolei krytycy przesuwają datowanie na II lub III wiek, wskazując na możliwe późniejsze wpływy chrześcijańskie lub ogólną stylistykę epoki. Istnieją także nieliczne, alternatywne hipotezy identyfikujące „mądrego króla” z innymi postaciami, np. z Oniaszem III lub Jakubem Sprawiedliwym, choć większość uczonych skłania się ku powiązaniu tego fragmentu z Jeszuą.
Znaczenie
Z perspektywy opartej na autorytecie Pisma (sola scriptura), list Mary bar Serapiona nie stanowi natchnionego źródła doktrynalnego, lecz jest cennym, zewnętrznym świadectwem historycznym. Pokazuje on, jak postać i nauczanie Jeszuy były postrzegane poza środowiskiem Judei przez niechrześcijańskich myślicieli. Autor listu, pisząc z perspektywy pogańskiego filozofa, dostrzegł w „nowym prawie” mądrego króla uniwersalną wartość moralną, stawiając Go na równi z największymi autorytetami świata greckiego, takimi jak Sokrates i Pitagoras. Świadczy to o tym, że nawet bez pełnego zrozumienia tożsamości Jeszuy jako Syna Bożego i Jahwe (PAN) (PANU) niosącego zbawienie, pogańscy intelektualiści tamtej epoki musieli uznać moralny i historyczny przełom, jaki dokonał się za sprawą Jego ziemskiej służby.