Współczesne miasto Lod, położone na żyznej równinie Szaron niedaleko Tel Awiwu, kryje pod swoimi ulicami tysiące lat historii. Dla czytelników Nowego Testamentu miejscowość ta znana jest przede wszystkim pod grecką nazwą Lidda. To właśnie tutaj, w początkowym okresie szerzenia się Dobrej Nowiny, przybył apostoł Piotr, aby umacniać lokalną społeczność świętych. Chociaż miasto wielokrotnie ulegało zniszczeniom i przebudowom, odkrycia archeologiczne, w tym spektakularna mozaika rzymska, rzucają bezcenne światło na realia ekonomiczne i kulturowe regionu, w którym działali pierwsi naśladowcy Mesjasza, Jeszuy (Jezusa).
Czym jest to odkrycie
W 1996 roku, podczas rutynowych archeologicznych wykopalisk ratunkowych prowadzonych przez Izraelski Urząd ds. Zabytków (IAA) przed budową drogi ekspresowej, dokonano niezwykłego odkrycia. W historycznej dzielnicy Lod odsłonięto jedną z najlepiej zachowanych i najbardziej kompletnych mozaik rzymskich, jakie kiedykolwiek znaleziono na terenie Izraela. Mierząca ponad 17 metrów długości i około 9 metrów szerokości wielobarwna posadzka stanowiła niegdyś część reprezentacyjną (triclinium) luksusowej rzymskiej willi.
Datowanie mozaiki wskazuje na około 300 rok n.e. (koniec III lub początek IV wieku n.e.), czyli okres, w którym rzymskie Lod nosiło nazwę Diospolis. Dzieło to charakteryzuje się niezwykłym kunsztem wykonania i brakiem jakichkolwiek przedstawień ludzkich, co jest cechą rzadką w rzymskiej sztuce świeckiej tego okresu. Zamiast tego mozaika obfituje w dynamiczne sceny przedstawiające dzikie zwierzęta, egzotyczne bestie, ptaki oraz bogatą scenę morską z dwoma szczegółowo ukazanymi rzymskimi statkami handlowymi. Odkrycie to natychmiast wzbudziło zachwyt badaczy i po latach konserwacji doczekało się dedykowanego centrum wystawienniczego w samym Lod.
Powiązanie z Pismem
Lidda (Lod) odgrywa istotną rolę w relacji Łukasza w Dziejach Apostolskich. To tutaj, po okresie prześladowań, formowała się wczesna społeczność wierzących w Mesjasza, których odwiedzał apostoł Piotr, podróżując po Judei. Pismo Święte wspomina to miasto bezpośrednio w kontekście cudownego uzdrowienia sparaliżowanego człowieka imieniem Eneasz.
„I stało się, gdy Piotr odwiedzał wszystkich, że przyszedł też do świętych, którzy mieszkali w Liddzie. Spotkał tam pewnego człowieka imieniem Eneasz, który był sparaliżowany i od ośmiu lat leżał w łóżku.” — Dz 9,32-33 (UBG)
Uzdrowienie to, dokonane mocą imienia Jeszuy, wywołało ogromne poruszenie na całej równinie Szaron i przyczyniło się do nawrócenia wielu mieszkańców Liddy.
„I powiedział mu Piotr: Eneaszu, Jezus Chrystus cię uzdrawia. Wstań i zaściel swoje łóżko. I natychmiast wstał. A wszyscy mieszkańcy Liddy i Saronu widzieli go i nawrócili się do Pana.” — Dz 9,34-35 (UBG)
To historyczne wydarzenie osadza działalność apostolską w konkretnej, zamożnej i strategicznie położonej lokalizacji, która łączyła wybrzeże Morza Śródziemnego z Jerozolimą.
Co pewne, a co dyskutowane
W analizie naukowej tego odkrycia status merytoryczny określa się jako mieszany, ze względu na konieczność precyzyjnego oddzielenia chronologii biblijnej od chronologii znaleziska:
- Pewne: Tożsamość geograficzna Liddy i Lod nie ulega najmniejszej wątpliwości. Miasto istnieje od czasów starożytnych pod tą samą nazwą. Wykopaliska jednoznacznie potwierdzają, że Lod było kluczowym, bogatym ośrodkiem miejskim na skrzyżowaniu szlaków handlowych, co doskonale koresponduje z opisem Nowego Testamentu, w którym Lidda tętni życiem i stanowi punkt wyjścia do dalszej misji Piotra w pobliskiej Jafie (Joppie).
- Dyskutowane i błędnie interpretowane: Sama słynna Mozaika z Lod nie ma bezpośredniego powiązania z wizytą apostoła Piotra ani z uzdrowieniem Eneasza. Powstała ona około 250 lat po opisywanych w Dziejach Apostolskich wydarzeniach. Błędem byłoby twierdzenie, że dom ten należał do pierwszych chrześcijan lub że ilustruje on sceny biblijne. Choć brak postaci ludzkich skłaniał niektórych badaczy do spekulacji o żydowskim lub chrześcijańskim właścicielu willi, większość naukowców skłania się ku rzymskiemu, pogańskiemu fundatorowi, który po prostu zamówił neutralną tematycznie dekorację.
- Późniejsze tradycje: Z Liddą wiąże się także późniejsza tradycja o męczeństwie św. Jerzego, patrona miasta, co bywa mylone przez pielgrzymów z historią nowotestamentową.
Znaczenie
Dla badaczy Biblii stojących na gruncie sola scriptura, odkrycia w Lod są cennym tłem historyczno-kulturowym. Choć mozaika nie „udowadnia” cudu uzdrowienia Eneasza – gdyż cuda jako zjawiska nadprzyrodzone wymykają się materialnej weryfikacji łopatą archeologa – to jednak spektakularne znaleziska z Diospolis/Liddy potwierdzają rangę i bogactwo miasta opisywanego przez Łukasza.
Odkrycia te pokazują, że pierwsi uczniowie Jeszuy nie działali na odizolowanych peryferiach, lecz głosili Słowo Jahwe (PAN) (PANU) w tętniących życiem, bogatych ośrodkach miejskich rzymskiego świata. Monumentalność rzymskiej architektury w Lod uświadamia nam, jak wielki kontrast musiał zachodzić między potęgą materialną imperium a prostotą i duchową mocą Ewangelii głoszonej przez Piotra.