Skrybowie Biblia

Monety „Judaea Capta”

Monety „Judaea Capta”

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W 71 roku n.e. w rzymskiej mennicy zaczęto bić monety z napisem IVDAEA CAPTA – dorodna palma, a pod nią płacząca kobieta z pochyloną głową, obok niekiedy związany jeniec. Przez blisko ćwierć wieku takie monety krążyły po całym imperium, od Hiszpanii po Syrię, i wciąż wychodzą z ziemi podczas wykopalisk w Galilei. Czy to tylko rutynowa propaganda zwycięstwa, czy materialny ślad wydarzenia, o którym Jezus mówił swoim uczniom jeszcze przed jego nastąpieniem?

Monety „Judaea Capta”
Fot. CNG, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

„Judaea Capta” to nie pojedyncza moneta, lecz cała seria emisji – co najmniej kilkadziesiąt typów – bitych przez cesarza Wespazjana oraz jego synów i następców, Tytusa i Domicjana, na pamiątkę stłumienia I powstania żydowskiego (66–73/74 n.e.) i zdobycia Jerozolimy w 70 roku. Pierwsze i najsłynniejsze egzemplarze – wielkie brązowe sesterce z Wespazjanem stojącym obok palmy i uosobieniem Judei siedzącej w żałobie – pochodzą z 71 roku, roku triumfu, jaki Wespazjan i Tytus odbyli w Rzymie, obnosząc po mieście łupy ze świątyni, w tym menorę.

Monety biła głównie mennica w Rzymie, ale też w Lugdunum (dzisiejszy Lyon) oraz – w wersji prowincjonalnej – w Cezarei Nadmorskiej, stolicy rzymskiej Judei. Emisje z Cezarei są cięższe w wykonaniu, mają napisy greckie zamiast łacińskich i, co ciekawe, unikają najbardziej dosadnych motywów, jak choćby półnagi jeniec – być może z ostrożności wobec licznej miejscowej ludności żydowskiej. Typowe elementy ikonografii to:

  • siedząca kobieta w pozie żałoby, z głową opartą na dłoni, u podstawy palmy – uosobienie podbitej Judei;
  • związany, brodaty jeniec stojący obok drzewa, z rękami skrępowanymi za plecami;
  • stojący cesarz w todze wojskowej, depczący symbolicznie zwycięstwo nad prowincją;
  • bogini Victoria zapisująca zwycięstwo na tarczy zawieszonej na palmie, z trofeum broni i zbroi.

Napis na rewersie występuje w kilku wariantach: najczęstszy to IVDAEA CAPTA („Judea zdobyta” – klasyczna łacina nie znała litery U, więc na samej monecie widnieje V), rzadszy i ostrzejszy IVDAEA DEVICTA („Judea pokonana”), a także skrócone DE IVDAEIS („z łupów judejskich”) czy samo IVDAEA. Monety bito we wszystkich ówczesnych nominałach – od złotego aureusa przez srebrny denar po brązowy sesterc, as i drobny quadrans – co oznacza, że przekaz trafiał dosłownie do każdej warstwy społecznej imperium, łącznie z najbiedniejszymi.

Emisja nie skończyła się ze śmiercią Wespazjana w 79 roku. Kontynuował ją Tytus, a po nim, już w latach 81–96, Domicjan – w tym w wersjach prowincjonalnych bitych przez podległego Rzymowi Agryppę II, ostatniego władcę z dynastii herodiańskiej. Przykładem jest brązowa moneta z 85 roku, z podobizną Domicjana i palmą na rewersie, znaleziona podczas wykopalisk w Betsaidzie w Galilei (kierownik prac: Rami Arav, Uniwersytet Nebraska w Omaha) – dowód, że pamięć o klęsce Judei rozchodziła się i utrwalała daleko poza samą Jerozolimą.

Powiązanie z Pismem

Kontekstem biblijnym dla tej serii monet jest zapowiedź Jezusa z Ewangelii Łukasza, wypowiedziana na krótko przed jego śmiercią, dotycząca losu Jerozolimy: „A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie” (Łk 21,20 UBG). Ewangelista przytacza dalej słowa o dramatycznych konsekwencjach dla mieszkańców miasta: „Lecz biada brzemiennym i karmiącym w tych dniach! Będzie bowiem wielki ucisk w tej ziemi i gniew nad tym ludem” (Łk 21,23 UBG), a następnie zapowiedź, którą monety „Judaea Capta” ilustrują niemal dosłownie: „I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24 UBG). Ten sam wątek – zapowiedź zburzenia budowli świątynnych – pojawia się u Mateusza: „Zaprawdę powiadam wam, nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie został zwalony” (Mt 24,2 UBG).

Monety nie „dowodzą” prawdziwości tych słów w sensie teologicznym – nie są cudem ani nadprzyrodzonym znakiem. Są jednak materialnym, niezależnym od tradycji chrześcijańskiej świadectwem tego samego wydarzenia historycznego, które Ewangelie opisują jako spełnioną zapowiedź: upadku Jerozolimy, zniszczenia świątyni i masowego wzięcia Żydów w niewolę. Współczesny historyk wojny, Józef Flawiusz (sam wówczas na dworze Wespazjana), podaje liczbę dziesiątek tysięcy jeńców sprzedanych w niewolę po upadku miasta – dokładnie to, co ilustruje związany jeniec na rewersie monety i o czym mówi Łk 21,24.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest samo istnienie i chronologia serii: setki zachowanych egzemplarzy w zbiorach British Museum, American Numismatic Society, Jewish Museum w Nowym Jorku i wielu innych instytucji pozwalają precyzyjnie datować kolejne emisje na lata 71–96 n.e., przypisać je kolejnym cesarzom i prześledzić różnice między mennicą rzymską a prowincjonalną w Cezarei. To jeden z najlepiej udokumentowanych numizmatycznie rozdziałów historii starożytnego Bliskiego Wschodu.

Dyskutowane pozostają natomiast interpretacje szczegółów ikonografii i intencji propagandowych:

  • Kim jest siedząca kobieta? Badaczka Andrea Moresino-Zipper zwraca uwagę, że w zależności od kompozycji obrazu ta sama postać może być odczytywana albo jako uosobienie samej prowincji Judei (w konwencji podobnej do „Britannii” czy „Germanii”), albo jako symboliczne przedstawienie pokonanego narodu żydowskiego jako całości – co ma zupełnie inny ciężar propagandowy i, według części komentatorów, wpisuje się w szerszy rzymski dyskurs stygmatyzujący Żydów po wojnie.
  • Czy obraz nawiązuje celowo do Izajasza? Od dawna zwraca się uwagę na uderzające podobieństwo między monetą a starotestamentowym obrazem z Izajasza: „Jej bramy zasmucą się i zapłaczą, a ona, spustoszona, usiądzie na ziemi” (Iz 3,26 UBG). Niektórzy dawniejsi komentatorzy spekulowali nawet, że to sam Józef Flawiusz – Żyd na dworze Wespazjana – mógł podsunąć rytownikom ten biblijny motyw. Jest to jednak hipoteza niemożliwa dziś do potwierdzenia źródłowo – równie prawdopodobne jest, że podobieństwo wynika po prostu z uniwersalnego, powszechnego w antyku sposobu przedstawiania podbitych krain jako żałobnych kobiet siedzących na ziemi (ten sam schemat stosowano wcześniej wobec Macedonii czy Germanii).
  • Emisje Domicjana i Agryppy II bywają w popularnych opracowaniach mylone z oficjalną serią rzymską – w rzeczywistości część z nich to monety lokalnego władcy klienckiego, wzorowane na wzorze cesarskim, a nie emisje samego Rzymu, co warto odróżniać przy ocenie ich znaczenia politycznego.

Status tego „odkrycia” pozostaje zatem potwierdzony – w przeciwieństwie do wielu innych znalezisk archeologicznych z tej serii, tu nie ma sporu o autentyczność czy dobrą datację przedmiotu, a jedynie o interpretację jego przekazu.

Znaczenie

Monety „Judaea Capta” pokazują, jak upadek Jerozolimy funkcjonował w świadomości ówczesnego świata śródziemnomorskiego – nie jako odległa wiadomość, lecz jako codzienny obrazek przekładany z ręki do ręki na targu w Efezie, Londinium czy Kartaginie. Dla dynastii flawijskiej, która doszła do władzy po krwawej wojnie domowej i potrzebowała legitymizacji, zwycięstwo nad Judeą było niemal jedynym własnym, dużym sukcesem militarnym – stąd tak długie i szerokie eksploatowanie tego tematu w propagandzie, kontynuowane jeszcze za Domicjana, ćwierć wieku po samych wydarzeniach.

Dla czytelnika Ewangelii ta seria monet ma jeszcze inny wymiar: pokazuje, że pokolenie słuchaczy Jezusa – ci sami ludzie, którzy mogli usłyszeć zapowiedź z Łk 21 czy Mt 24 – dożyło jej wypełnienia w ciągu jednego pokolenia, a świadectwo tego wypełnienia trafiło na monety bite przez samych zwycięzców i rozpowszechniane w całym imperium. To rzadki przypadek, gdy strona, która nie miała żadnego interesu w potwierdzaniu biblijnej zapowiedzi – rzymski aparat propagandowy – pozostawiła po sobie trwały, masowo produkowany dowód materialny tego samego wydarzenia.

Źródła

Więcej wpisów