Setnik szuka statku, który zabierze więźnia do Rzymu, i trafia akurat na frachtowiec z Aleksandrii płynący do Italii. Brzmi jak zbieg okoliczności, ale w I wieku n.e. port w Mirze był jednym z newralgicznych punktów na trasie, którą do stolicy imperium płynęło egipskie zboże. Czy da się dziś stanąć w miejscu, gdzie Paweł zmieniał statek? I co archeolodzy właściwie odkopali w pobliskim porcie Andriake, skoro nazywają to znaleziskiem „potwierdzającym” fragment Dziejów Apostolskich?
Czym jest to „odkrycie”
Mira (dziś Demre w tureckiej prowincji Antalya) była jednym z największych miast Licji — krainy w południowo-zachodniej Anatolii, od 168 r. p.n.e. zorganizowanej w Związek Licyjski. Miasto leżało nieco w głębi lądu, nad rzeką Myros, natomiast jego portem było oddalone o kilka kilometrów Andriake, dziś częściowo zamulone przez osady rzeczne. W samej Mirze do dziś można oglądać dwie nekropolie ze skalnymi grobowcami wykutymi w formie fasad świątyń oraz rzymski teatr, który runął w trzęsieniu ziemi w 141 r. i został odbudowany.
Najważniejszym zabytkiem Andriake jest jednak ogromny spichlerz zbożowy (łac. horrea), znany jako Horrea Hadriani — spichlerz Hadriana. To monumentalna budowla wzniesiona za panowania cesarza Hadriana (117–138 n.e.), w okresie jego podróży po wschodnich prowincjach, które objęły też Licję około 129–131 r. Na fasadzie, nad łukowymi wejściami do poszczególnych komór, biegnie łaciński napis dedykacyjny wymieniający tytulaturę cesarza, a między drzwiami umieszczono popiersia Hadriana i — najprawdopodobniej — jego żony Sabiny. Budynek składał się z kilku równoległych sal (w zależności od źródła mowa o siedmiu lub ośmiu) o łącznej powierzchni rzędu 2300 m², z grubymi murami i drewnianym stropem, zrekonstruowanym podczas prac konserwatorskich.
Wykopaliska w Andriake prowadzi od 2009 r. zespół archeologów Uniwersytetu Akdeniz pod kierunkiem prof. Nevzata Çevika. Poza spichlerzem odsłonięto tam agorę, łaźnie, kościoły bizantyjskie oraz pozostałości synagogi z V wieku, świadczące o obecności w porcie także społeczności żydowskiej. Sam spichlerz, dziś zadaszony i zabezpieczony, pełni funkcję Muzeum Cywilizacji Licyjskich. Nieopodal wznosi się też kopiec skorup ślimaków purpurowych — ślad produkcji cennego barwnika, prowadzonej w porcie równolegle z handlem zbożem.
Kilka kilometrów dalej, w samym Demre, stoi znana z pielgrzymek bazylika św. Mikołaja — biskupa Miry z IV wieku. Obecna budowla pochodzi jednak z VIII wieku i późniejszych przebudów bizantyjskich, a więc to osobna, znacznie późniejsza warstwa historii tego miejsca, niezwiązana z wydarzeniami z Nowego Testamentu.
Powiązanie z Pismem
Mira i Andriake pojawiają się w Biblii przy okazji podróży Pawła jako więźnia eskortowanego do Rzymu na proces przed cesarzem. Dzieje Apostolskie relacjonują tę trasę ze szczegółowością, jakiej trudno szukać gdzie indziej w Nowym Testamencie: „A gdy postanowiono, że mamy płynąć do Italii, oddano Pawła i innych więźniów setnikowi, imieniem Juliusz, z oddziału Augusta” (Dz 27,1 UBG). Po zawinięciu do Sydonu i opłynięciu Cypru statek dotarł do wybrzeży Azji Mniejszej: „Przepłynęliśmy morze na wysokości Cylicji i Pamfilii i przybyliśmy do Miry w Licji. Tam setnik znalazł statek aleksandryjski płynący do Italii i umieścił nas na nim” (Dz 27,5-6 UBG).
Ten krótki fragment kryje w sobie realia ówczesnej logistyki morskiej. Statek, którym Paweł płynął od Cezarei, pochodził z Adramyttium i obsługiwał lokalną żeglugę przybrzeżną — nie nadawał się do dalszej podróży przez otwarte morze w stronę Italii. W Mirze setnik musiał więc znaleźć inny statek, a Aleksandria — wielki port zbożowy Egiptu — była naturalnym kierunkiem takiej przesiadki, bo statki z ziarnem do Rzymu regularnie zawijały do Licji, korzystając z układu wiatrów na tej trasie. Autor Dziejów wraca do tego wątku jeszcze raz, opisując dalszą podróż po katastrofie na Malcie: „Po trzech miesiącach odpłynęliśmy na statku aleksandryjskim z godłem Kastora i Polluksa, który przezimował na tej wyspie” (Dz 28,11 UBG) — statki płynące z Egiptu do Rzymu nosiły niekiedy imiona bądź godła bliźniaczych bogów żeglarzy, Kastora i Polluksa, uważanych za opiekunów marynarzy.
Dzieje nie wymieniają Andriake z nazwy — mowa jest o „Mirze w Licji” jako mieście portowym. Archeolodzy identyfikują jednak Andriake jako faktyczny port obsługujący Mirę, bo sama Mira leżała w głębi lądu i nie dysponowała nabrzeżem zdolnym przyjąć duże jednostki transportowe.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: Mira była w I w. n.e. znaczącym miastem Licji, a Andriake pełniło funkcję jej portu handlowego — to potwierdzają zarówno źródła antyczne (m.in. Strabon), jak i wykopaliska prowadzone od 2009 roku.
- Pewne: istnienie regularnej żeglugi zbożowej między Aleksandrią a Italią w okresie rzymskim, z przystankami na wybrzeżu Azji Mniejszej, jest dobrze udokumentowane niezależnie od Biblii — zarówno przez źródła literackie, jak i przez inskrypcje portowe z regionu.
- Dyskutowane — chronologia spichlerza: budynek Horrea Hadriani, którego resztki oglądamy dziś w Andriake, powstał ok. 129–130 r. n.e., a więc kilkadziesiąt lat po podróży Pawła (ok. 59–60 r. n.e.). To nie „ten sam” magazyn, w którym mógł stać akurat statek z Dziejów — to późniejsza, monumentalna inwestycja Hadriana w tę samą infrastrukturę portową, która w czasach Pawła zapewne już istniała w skromniejszej formie. Część popularnych opracowań upraszcza to rozróżnienie, sugerując bezpośredni związek z wydarzeniem z Dziejów — warto to zastrzeżenie zachować.
- Dyskutowane — wymiary i liczba komór: źródła podają różne dane — od ok. 56 × 32 m i siedmiu sal, przez 60 × 30 m, po pomiary rzędu 64,24 × 38,65 m i osiem komór. Rozbieżności biorą się zapewne z różnych metod pomiaru (np. z portykiem lub bez) — sama skala budowli (ok. 2300–2400 m²) nie budzi jednak wątpliwości.
- Dyskutowane — datowanie inskrypcji: napis na fasadzie tytułuje Hadriana jako konsula po raz trzeci (COS III), co formalnie odnosi się do roku 119 n.e., natomiast kontekst budowy i inne przesłanki historyczne wskazują raczej na lata 129–130, gdy cesarz osobiście odwiedzał prowincję — tytulatura konsularna używana w inskrypcjach nie zawsze pokrywa się z rokiem faktycznego wzniesienia budynku.
- Dyskutowane: tożsamość kobiety, której popiersie widnieje obok Hadriana na fasadzie — część badaczy wskazuje na cesarzową Sabinę, inni dopuszczają identyfikację z Faustyną Starszą, żoną późniejszego cesarza Antonina Piusa.
Znaczenie
Wartość Andriake dla czytelnika Biblii nie polega na tym, że w spichlerzu Hadriana znaleziono jakiś napis wprost wspominający Pawła czy Juliusza — takiego dowodu nie ma i raczej nigdy nie będzie. Znaczenie tego miejsca jest inne: pokazuje, że autor Dziejów Apostolskich — tradycyjnie utożsamiany z Łukaszem — opisując trasę morską do Rzymu, posługuje się realiami, które da się dziś zweryfikować w terenie. Mira rzeczywiście leżała na szlaku łączącym Cylicję i Pamfilię z zachodem, rzeczywiście była miejscem, gdzie zmieniano statki, a Andriake rzeczywiście funkcjonowało jako węzeł handlu zbożem na trasie Aleksandria–Rzym — co potwierdza monumentalna inwestycja Hadriana wzniesiona zaledwie kilkadziesiąt lat później w tym samym porcie.
Spichlerz uświadamia też skalę zależności Rzymu od egipskiego zboża: cesarstwo importowało ziarno okrętami, które — jak w relacji z Dz 27 — mogły zabierać na pokład również pasażerów, w tym więźniów eskortowanych na proces. Krótka wzmianka o „statku aleksandryjskim” nabiera dzięki temu konkretnego, materialnego tła: to nie ogólnikowy szczegół literacki, ale odniesienie do realnie istniejącej, gęstej sieci połączeń morskich, których infrastrukturę po części można dziś oglądać w Andriake, przekształconym w Muzeum Cywilizacji Licyjskich.
Źródła
- Wikipedia (en), hasło Myra — historia miasta, teatr, nekropolie, spichlerz Hadriana, kontekst biblijny: en.wikipedia.org/wiki/Myra
- Livius.org, Myra (Demre) i Andriake — datowanie spichlerza po 129 r. n.e., funkcja wojskowo-logistyczna: livius.org/articles/place/myra-demre/
- Following Hadrian, Hadrian granary in Andriake to make up a portion of new Lycian Museum — tekst inskrypcji, datowanie, popiersia na fasadzie: followinghadrian.com
- Kültür Envanteri, Andriake Granarium — szczegółowe wymiary, liczba komór, dane architektoniczne: kulturenvanteri.com/yer/andriake-granarium/
- Daily Sabah, Ancient Andriake port set for restoration — historia wykopalisk od 2009 r., zespół prof. Nevzata Çevika, plany konserwatorskie: dailysabah.com
- BiblePlaces.com, Acts 27 — Myra and the Alexandrian Grain Ship — kontekst biblijny, zastrzeżenie co do chronologii spichlerza względem podróży Pawła: bibleplaces.com/acts27/
- Wikipedia (en), hasło Andriake Synagogue — wykopaliska synagogi z V w., odkrycie w 2009 r.: en.wikipedia.org/wiki/Andriake_Synagogue
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 27,1.5-6; Dz 28,11.