Wśród świadectw pozabiblijnych, które dotykają dziejów podzielonego królestwa Izraela, wyjątkowe miejsce zajmuje monumentalny relief z egipskiej świątyni w Karnaku. Upamiętnia on wyprawę wojenną faraona, którego imię pojawia się na kartach Pisma jako „Sziszak, król Egiptu”. To jeden z tych rzadkich przypadków, gdy postać znana z Biblii pozostawiła po sobie własny, kamienny zapis — sporządzony niezależnie, po drugiej stronie granicy.
Czym jest odkrycie
Relief znajduje się przy tzw. Bramie Bubastydów (Bubastite Portal) — na zewnętrznej, południowej ścianie Wielkiej Świątyni Amona-Re w kompleksie świątynnym w Karnaku (starożytne Teby, dzisiejszy Luksor w Egipcie). Zamówił go faraon Szoszenk I (Sheshonq I), założyciel XXII dynastii, panujący około 945–924 r. p.n.e. Samą kampanię w Kanaanie datuje się na około 925 r. p.n.e.
Scena przedstawia bóstwo Amona prowadzące długie rzędy związanych jeńców ku faraonowi, który w klasycznej pozie triumfu zamierza się maczugą na wrogów. Każda z pojmanych postaci to tzw. „pierścień imienny” (name ring) — owalna tarcza z nazwą podbitego miasta zapisaną hieroglifami. Zachowanych jest około 150 pierścieni (najczęściej podaje się liczbę 156), a rekonstrukcje pierwotnej listy sięgają blisko 180 nazw; wiele z nich jest zniszczonych lub nieczytelnych. Zachowane toponimy rozciągają się od Negebu po Dolinę Jizreel i Zajordanie — pojawiają się m.in. Megiddo, Gibeon, Bet-Szean, Taanak, Ajjalon, Gezer, Gaza i Arad. Osobną ciekawostką jest pierścień odczytywany przez część badaczy jako „Pole Abrama” (łączone niekiedy z okolicami Hebronu).
Sam zabytek był widoczny od dawna, ale jego znaczenie rozpoznał dopiero Jean-François Champollion — twórca odczytu hieroglifów — podczas pobytu w Karnaku w 1828 r. (opisał go w „Lettres écrites d’Égypte et de Nubie en 1828 et 1829″). Pełne opracowanie epigraficzne wykonała ekspedycja Epigraphic Survey Oriental Institute Uniwersytetu w Chicago, publikując je w 1954 r. (tom „Reliefs and Inscriptions at Karnak III: The Bubastite Portal”). Relief pozostaje na swoim miejscu (in situ) w Karnaku.
Niezależnym śladem tej samej wyprawy jest fragment kamienia z kartuszem (imieniem) Szoszenka I, znaleziony w połowie lat 20. XX w. (ok. 1925–1926) w Megiddo przez ekspedycję Oriental Institute z Chicago. Miasto to figuruje zarazem na liście z Karnaku, co łączy oba świadectwa.
Powiązanie z Pismem
Biblijny opis najazdu przypada na piąty rok panowania Roboama, syna Salomona, gdy jednolite dotąd królestwo dopiero co się rozpadło:
„A w piątym roku króla Roboama, przeciw Jerozolimie nadciągnął Sziszak, król Egiptu. I zabrał skarby domu Pana oraz skarby domu królewskiego, zabrał wszystko. Zabrał też wszystkie złote tarcze, które wykonał Salomon.” (1 Krl 14,25-26, UBG)
Egiptologia niemal jednomyślnie utożsamia biblijnego Sziszaka z Szoszenkiem I. Za tym utożsamieniem przemawia zbieżność imienia, czas panowania odpowiadający chronologii Roboama oraz — co najważniejsze — realna, udokumentowana wyprawa egipska do Kanaanu w tym właśnie okresie. To rzadka sytuacja, w której relacja biblijna i pomnik zbudowany przez drugą stronę odwołują się do tego samego wydarzenia. (Poza głównym nurtem pozostają nieliczne próby przesunięcia tej synchronizacji, np. „nowa chronologia” Davida Rohla — nie znalazły one akceptacji egiptologii.)
Co pewne, a co dyskutowane
Do rzeczy dobrze ugruntowanych należą:
- autentyczność i datowanie samego reliefu oraz kampanii Szoszenka I (ok. 925 r. p.n.e.);
- utożsamienie Szoszenka I z biblijnym Sziszakiem — jest to mocny konsensus, oparty na imieniu, chronologii i śladach realnej wyprawy;
- fakt, że kampania objęła konkretne miasta Kanaanu (obecność Megiddo potwierdza dodatkowo znalezisko z tego stanowiska).
Kwestie sporne lub wprost dyskutowane:
- Jerozolima nie występuje wśród zachowanych, czytelnych nazw na liście — miasto nie pojawia się wprost w żadnym z odczytanych pierścieni.
- Odczyt pierścieni 105–106 jako „Wyżyna/Wzgórza Dawida” (Kenneth Kitchen, hebr. h(y)dbt dwt) bywa wiązany z dynastią Dawida, ale pierścienie te należą do negebskiej części listy — nie do rejonu Jerozolimy. Relief jest w tym miejscu uszkodzony, sam odczyt pozostaje niepewny i nie zyskał szerokiej akceptacji; nie jest to zatem „ukryta Jerozolima”.
- Słynny odczyt Champolliona pierścienia nr 29 jako „Juda ha-melek / Królestwo Judy” jest dziś powszechnie odrzucany — przeważa lektura „jad ha-melek” („ręka króla”) jako nazwy miejscowej, a nie odniesienia do „Królestwa Judy”. Nie należy więc budować na tym pierścieniu zbyt daleko idących wniosków.
- Trasa wyprawy koncentruje się na północy (Jizreel, Megiddo) oraz na Negebie, jakby omijała judzkie góry wokół Jerozolimy — co rodzi pytania o relację między egipskim reliefem a biblijnym naciskiem na złupienie skarbów świątyni w Jerozolimie.
- Trwają spory o dokładną datację i chronologię tego okresu (m.in. w kontekście „niskiej chronologii” Israela Finkelsteina). W 2023 r. Shirly Ben-Dor Evian i Israel Finkelstein zaproponowali nowe odczytanie fragmentu z Megiddo — jako elementu architektonicznego wbudowanego w konstrukcję, a nie wolnostojącej steli triumfalnej.
Znaczenie
Relief z Karnaku nie „udowadnia Biblii” i nie wymienia z imienia ani Jerozolimy, ani Roboama. Jego wartość jest jednak realna i inna: to niezależne, współczesne wydarzeniom egipskie świadectwo, że władca o imieniu Szoszenk (Sziszak) rzeczywiście poprowadził w tym czasie wyprawę wojenną w głąb Kanaanu — dokładnie w ramach chronologicznych, jakie zakłada narracja 1 Krl 14. Dla czytelnika Pisma jest to przypomnienie, że wydarzenia opisane w Księgach Królewskich rozgrywały się w konkretnej, weryfikowalnej geografii i historii starożytnego Bliskiego Wschodu, a nie w mitycznej próżni.
Warto też dostrzec wymiar duchowy samego tekstu: biblijny autor przedstawia najazd nie jako ślepy przypadek, lecz jako następstwo odejścia od Jahwe (w UBG oddawanego jako „PAN”) po podziale królestwa. Kamienny pomnik faraona i natchniony zapis Pisma patrzą na to samo wydarzenie z dwóch przeciwnych perspektyw — egipskiej chwały zwycięzcy i izraelskiej lekcji o wierności przymierzu.
Źródła
- Epigraphic Survey, Oriental Institute of the University of Chicago — „Reliefs and Inscriptions at Karnak, Vol. III: The Bubastite Portal” (1954).
- Jean-François Champollion — „Lettres écrites d’Égypte et de Nubie en 1828 et 1829″ (rozpoznanie reliefu, 1828 r.).
- Kenneth A. Kitchen — „The Third Intermediate Period in Egypt (1100–650 BC)”.
- Shirly Ben-Dor Evian, Israel Finkelstein — „The Sheshonq Fragment from Megiddo: A New Interpretation”, Bulletin of the American Society of Overseas Research 390 (2023), s. 97–111.
- Yigal Levin — „Did Pharaoh Sheshonq Attack Jerusalem?”, Biblical Archaeology Review 38/4 (2012), Biblical Archaeology Society.
- Bryan Windle — „Shishak: An Archaeological Biography”, Bible Archaeology Report (2020).
- Hasło encyklopedyczne „Bubastite Portal” (Wikipedia) — informacje ogólne.