Skrybowie Biblia

Ostraka z Aradu — archiwum Eljasziba i „Dom JHWH”

Ostraka z Aradu — archiwum Eljasziba i „Dom JHWH”

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na skorupie glinianego naczynia wielkości dłoni ktoś przed ponad dwoma i pół tysiącem lat nabazgrał atramentem kilka linijek po hebrajsku: polecenie wydania mąki, uwagę o pomyślnie załatwionej sprawie i zdanie, które do dziś elektryzuje badaczy — „on przebywa w Domu JHWH”. Cóż to za dom i kto w nim przebywał? Ostrakon znaleziony w pustynnej twierdzy daleko od Jerozolimy stał się jednym z najczęściej cytowanych dowodów epigraficznych na istnienie świątyni, o której mówi Biblia hebrajska z czasów ostatnich królów Judy.

Ostraka z Aradu — archiwum Eljasziba i „Dom JHWH”
Fot. Bukvoed, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Tel Arad to wzgórze w północnym Negewie, ok. 30 km na wschód od Beer-Szeby, gdzie od X do początku VI wieku p.n.e. stała judzka twierdza graniczna, strzegąca szlaków handlowych i południowej rubieży królestwa. W jej obrębie funkcjonowało też niewielkie sanktuarium jahwistyczne — jedyna taka budowla poza Jerozolimą odkopana dotąd w Judzie, z „świętym świętych”, ołtarzykami kadzielnymi i stelami (macewot).

W latach 1962–1967 ekspedycja Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie pod kierunkiem Jochanana Aharoniego odsłoniła w kazamatowym murze twierdzy pomieszczenie z ponad stoma hebrajskimi ostrakonami (ok. 91–107, zależnie od klasyfikacji fragmentów) — największy zbiór epigrafiki hebrajskiej z okresu biblijnego. Osiemnaście z nich, znanych jako archiwum Eljasziba, to listy i rozkazy adresowane do niejakiego Eljasziba — najprawdopodobniej kwatermistrza: wydawanie wina, oliwy, chleba i mąki, przemieszczanie oddziałów oraz zaopatrzenie najemników zwanych „Kittim” (łączonych z greckimi lub egejskimi wojownikami w służbie Judy). Datuje się je na ostatnie dekady VII i pierwsze lata VI wieku p.n.e. — czasy Jojakima i Sedekiasza, tuż przed upadkiem Jerozolimy.

Najsłynniejszy z tych tekstów to ostrakon nr 18, skorupa wielkości niewiele ponad 6 na 4 cm, zapisana wyraźnym pismem starohebrajskim. Jego treść w przybliżeniu brzmi: „Do mojego pana Eljasziba. Niech JHWH (Jahwe, w polskich przekładach oddawane jako PAN) pyta o twoje powodzenie. A teraz: daj Szemaryahu miarę [mąki], a Kerositę zaopatrz w miarę. A co do sprawy, którą mi poleciłeś — jest załatwiona dobrze: on przebywa w Domu JHWH”. To ostatnie zdanie — „bejt JHWH” — nadało ostrakonowi popularną nazwę i wywołało dyskusję trwającą od lat 70. XX wieku. „Kerosita” może wskazywać na członka rodu Kerosa, znanego z późniejszych list Netinitów (świątynnych sług) w Księgach Ezdrasza i Nehemiasza — co, jeśli trafne, dodatkowo sugerowałoby kontekst świątynny. Ostrakon eksponowany jest dziś w Israel Museum w Jerozolimie.

Osobną grupę stanowią ostraka o zagrożeniu ze strony Edomu — m.in. ostrakon nr 24, rozkaz przerzucenia żołnierzy do Ramat-Negew wobec „złej sprawy” dotyczącej Edomu. Pokazują, że twierdze Negewu żyły w ostatnich latach Judy w stanie stałego alarmu, a Edomici coraz śmielej wykorzystywali osłabienie królestwa.

Powiązanie z Pismem

Wskazany kontekst biblijny — Jeremiasza 40 — opisuje właśnie ten moment dziejów Judy: czas tuż po zdobyciu Jerozolimy przez Babilończyków, gdy namiestnikiem nad resztkami kraju zostaje Gedaliasz. Prorok trafia do Micpy: „Wtedy Jeremiasz udał się do Gedaliasza, syna Achikama, do Mispy, i mieszkał z nim wśród ludu, który pozostał w ziemi” (Jr 40,6 UBG). Kilka wersetów dalej pada szczegół łączący się z ostrakami z Aradu: „Także i wszyscy Żydzi, którzy byli w Moabie, pośród synów Ammona, w Edomie i we wszystkich innych ziemiach, gdy usłyszeli, że król Babilonu pozostawił resztkę z Judy (…) wrócili wszyscy ci Żydzi ze wszystkich miejsc, do których zostali wygnani (…)” (Jr 40,11–12 UBG). Sam fakt, że Judejczycy znajdowali schronienie w Edomie, a chwilę później stamtąd wracali, oddaje złożone relacje między oboma narodami — sąsiedztwo, które w tych samych latach, poświadczonych przez ostraka z Aradu, przeradzało się w otwartą wrogość i naciski na południową granicę Judy.

Fraza „Dom JHWH” z ostrakonu 18 nie jest odosobniona — to standardowe określenie świątyni jerozolimskiej, używane dziesiątki razy w Biblii hebrajskiej, także u samego Jeremiasza, który w bramie tej budowli cytuje tłum powtarzający ją niemal jak zaklęcie: „Nie pokładajcie swojej nadziei w słowach kłamliwych, mówiąc: Świątynia Pana, Świątynia Pana, to jest Świątynia Pana!” (Jr 7,4 UBG). Ten sam zwrot w prozaicznym liście zaopatrzeniowym, pisanym setki kilometrów od Jerozolimy, pokazuje, że „Dom JHWH” funkcjonował w języku ówczesnych Judejczyków jako naturalny punkt odniesienia — podobnie jak dziś ktoś napisałby „w stolicy”, nie musząc tłumaczyć, o co chodzi.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są: istnienie i autentyczność ponad stu ostrakonów z Tel Arad, ich datowanie na przełom VII i VI w. p.n.e. (stratygrafia, paleografia), treść archiwum Eljasziba jako korespondencji zaopatrzeniowo-wojskowej oraz literalne brzmienie ostrakonu 18 z frazą „bejt JHWH”. Niekwestionowane jest też istnienie w Aradzie własnego sanktuarium jahwistycznego we wcześniejszych fazach twierdzy.

  • Co oznacza „Dom JHWH”? Aharoni, a za nim m.in. André Lemaire, Philip J. King i Lawrence E. Stager, uważają, że chodzi o świątynię jerozolimską — lokalne sanktuarium w Aradzie było już wtedy od dawna wygaszone, a wzmianka nie precyzuje innej lokalizacji. Inni, jak William G. Dever, są bardziej sceptyczni i dopuszczają regionalne sanktuarium jahwistyczne, co pasowałoby do tezy o mniej scentralizowanym kulcie w Judzie, niż sugeruje Biblia. Większość epigrafistów skłania się jednak ku Jerozolimie.
  • Kiedy wygaszono świątynię w Aradzie? Aharoni zakładał dwuetapowy proces: Ezechiasz zakazuje ofiar (koniec VIII w. p.n.e.), Jozjasz kończy likwidację kultu (ok. 621 r. p.n.e.). Rewizja stratygrafii Ze’ewa Herzoga przesuwa likwidację na koniec VIII w. (warstwa IX) — wiek przed ostrakonem 18. Spór o warstwę i o króla-reformatora trwa i wpływa na odczytanie frazy „Dom JHWH”.
  • Kto zniszczył ostatnią twierdzę (warstwa VI)? Powszechny pogląd łączy zniszczenie z najazdem babilońskim w 586 r. p.n.e. Aharoni i Lemaire proponowali wcześniejszą datę, ok. 597–595 r. p.n.e., przypisując je Edomitom. Obie hipotezy zgadzają się, że presja edomicka na Negew narastała już przed końcem królestwa.
  • Ilu ludzi pisało te teksty? Badanie zespołu z Uniwersytetu Tel Awiwskiego (Faigenbaum-Golovin i in., „PNAS” 2016) porównało algorytmicznie pismo na 16 ostrakonach i wskazało co najmniej 4–6 autorów. Badanie z 2020 r. („PLOS ONE”), łączące analizę komputerową z ekspertyzą kryminalistyczną (Yana Gerber, była biegła policyjna), podniosło tę liczbę do co najmniej 12 rąk w garnizonie liczącym ok. 20–30 żołnierzy — badacze, m.in. Israel Finkelstein, wnioskują stąd o szerokiej piśmienności w wojsku Judy i wiążą to z pytaniem o czas powstania tekstów biblijnych, choć to wniosek pośredni.

Status tematu pozostaje „potwierdzony”: istnienie ostrakonów, ich treść i tło historyczne nie budzą wątpliwości — dyskusja toczy się na poziomie interpretacji, nie faktografii.

Znaczenie

Ostraka z Aradu to rzadka okazja, by usłyszeć głosy zwykłych urzędników i żołnierzy ostatnich lat Judy, a nie tylko królów i proroków. Fraza „Dom JHWH” w ostrakonie 18 jest jednym z najczęściej przywoływanych pozabiblijnych poświadczeń, że określenie znane z Pisma jako nazwa świątyni w Jerozolimie funkcjonowało w żywym, codziennym języku hebrajskim tamtej epoki. Archiwum Eljasziba pokazuje też realia kryjące się za biblijnym opisem rozpadu królestwa: sieć twierdz na południu, zaopatrzenie wojska, najemnicy i coraz bardziej natarczywy Edom — ten sam świat, w którym rozgrywa się dramat z Jeremiasza 40, gdy uchodźcy judzcy chronią się właśnie w Edomie, zanim wrócą do zrujnowanego kraju.

Odkrycia te nie „dowodzą” prawdziwości teologicznych twierdzeń Biblii — nie mówią nic o tym, kim był Jahwe. Pokazują za to, że tło biblijnej narracji o ostatnich latach Judy jest solidnie osadzone w realnym, poświadczonym archeologicznie świecie — a spór o piśmienność w Judzie każe ostrożniej pytać, kiedy powstawały teksty, które dziś czytamy jako część Biblii.

Źródła

Więcej wpisów