Trzy strzępki papirusu, każdy wielkości znaczka pocztowego, leżały w szufladzie biblioteki Magdalen College w Oksfordzie przez dziewięćdziesiąt lat, zanim ktokolwiek zadał sobie trud dokładnego ich zbadania. Gdy w 1994 roku niemiecki papirolog ogłosił, że trzyma w ręku fragment Ewangelii Mateusza spisany za życia naocznych świadków Jezusa, świat obiegła sensacyjna wiadomość o „papirusie Jezusa”. Czy rzeczywiście chodziło o dowód powstały w I wieku, czy raczej o efektowną, lecz błędną interpretację pisma greckiego?
_recto_Matthew_26,_7-8;_10;_14-15_copy.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Papirus dziś oznaczany w systemie Gregory-Aland jako P64 (katalogowo P. Magd. Gr. 17) to trzy niewielkie fragmenty greckiego kodeksu, przechowywane w bibliotece Magdalen College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Kupił je w 1901 roku w Luksorze w Egipcie wielebny Charles Bousfield Huleatt, absolwent tej uczelni, pracujący wówczas jako misjonarz. Rozpoznał w nich tekst Ewangelii Mateusza i przekazał je swojej dawnej kolegiacie. Nic nie wiadomo o tym, skąd dokładnie pochodziły ani jak trafiły na egipski rynek starożytności — typowy los papirusów kupowanych „z ręki” na przełomie XIX i XX wieku.
Fragmenty zapisano po obu stronach karty (a więc pochodzą z kodeksu, czyli zszywanej książki, a nie ze zwoju), w dwóch kolumnach po około szesnaście liter w wierszu. Zachowany tekst obejmuje urywki z Ewangelii Mateusza 26: namaszczenie w Betanii (w. 7–8, 10), targ Judasza z arcykapłanami o cenę zdrady (w. 14–15), pytanie uczniów przy stole „czy to ja?” (w. 22–23) oraz zapowiedź rozproszenia uczniów i zaparcia się Piotra (w. 31–33). Początkowo darczyńca datował je na III wiek, a przyjmujący dar bibliotekarz — na IV. Dopiero w 1953 roku papirolog Colin H. Roberts, po konsultacji z takimi autorytetami jak Harold Bell, T.C. Skeat i Eric G. Turner, na podstawie kształtu liter przesunął datowanie na koniec II wieku.
Do tej samej „rodziny” należy P67, tzw. papirus barceloński, opublikowany w 1956 roku przez katalońskiego badacza Ramona Rocę-Puiga i przechowywany dziś w Fundación Sant Lluc Evangelista w Barcelonie. Zawiera fragmenty Mateusza 3,9.15 oraz 5,20–22.25–28. Roberts zauważył, że pismo obu papirusów jest identyczne — najpewniej wyszły spod ręki tego samego kopisty, być może jako części jednego, rozdzielonego dziś kodeksu. Niektórzy badacze, z T.C. Skeatem na czele, dołączają do tej grupy jeszcze P4 — fragmenty Ewangelii Łukasza z Bibliothèque nationale de France w Paryżu — sugerując wspólne, bardzo wczesne pochodzenie z jednego kodeksu czterech Ewangelii.
Powiązanie z Pismem
Zachowany tekst P64 należy do jednego z najbardziej dramatycznych fragmentów Ewangelii — do opisu ostatnich godzin przed ukrzyżowaniem. Papirus przechowuje między innymi słowa Judasza targującego się o cenę zdrady: „Wtedy jeden z dwunastu, zwany Judaszem Iskariotą, poszedł do naczelnych kapłanów; I powiedział: Co chcecie mi dać, a ja wam go wydam. A oni wyznaczyli mu trzydzieści srebrników” (Mt 26,14–15 UBG).
Jest tam też fragment sceny przy stole paschalnym, gdy uczniowie z niepokojem pytają, kto zdradzi Mistrza: „I bardzo zasmuceni zaczęli pytać jeden po drugim: Czy to ja, Panie? A on odpowiedział: Ten, który macza ze mną rękę w misie, on mnie wyda” (Mt 26,22–23 UBG). I wreszcie zapowiedź, że w noc aresztowania wiara uczniów zachwieje się: „Wtedy Jezus powiedział do nich: Wy wszyscy zgorszycie się z mojego powodu tej nocy. Jest bowiem napisane: Uderzę pasterza i rozproszą się owce stada” (Mt 26,31 UBG).
Papirus barceloński P67 zachowuje z kolei fragmenty z zupełnie innej części Ewangelii — z nauczania Jana Chrzciciela (Mt 3) oraz z Kazania na Górze, w tym z fragmentu o gniewie i pojednaniu z bratem (Mt 5,20–22.25–28). Razem oba świadki pokazują więc, że tekst Mateusza krążył w formie kompletnego, wielorozdziałowego kodeksu już w okresie, który dzieli zaledwie sto kilkadziesiąt lat od opisywanych wydarzeń — a nie w postaci pojedynczych, luźno kopiowanych wyimków.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samych papirusów, ich lokalizacja (Oksford i Barcelona) oraz treść zachowanego tekstu — dokładnie odpowiada ona znanym nam wersjom Ewangelii Mateusza. Pewne jest też, że od lat pięćdziesiątych XX wieku wiodący papirolodzy — Roberts, Bell, Skeat, Turner, a później w szczegółowej analizie Peter M. Head — zgodnie datują pismo P64 na koniec II wieku (ok. 175–225 r. n.e.), co czyni go jednym z kilkunastu najstarszych zachowanych fragmentów Nowego Testamentu.
Sporem, który uczynił z tego skromnego papirusu temat pierwszych stron gazet, jest propozycja niemieckiego badacza Carstena Petera Thiedego. W artykule z 1995 roku (oraz w głośnej, popularnonaukowej książce napisanej z dziennikarzem Matthew d’Anconą, zapowiedzianej przez „The Times” w Wigilię 1994 roku) Thiede argumentował, że kształt liter P64 bliżej przypomina pismo datowanych dokumentów z I wieku — papirusów z Qumran, z Masady, z Herkulanum (sprzed erupcji Wezuwiusza w 79 r.) oraz z Oksyrynchos — niż pismo pewnie datowane na wiek II–III. Na tej podstawie proponował przesunięcie datowania P64 do połowy I wieku, co miało czynić go „materialnym dowodem”, że Ewangelia Mateusza powstała za życia naocznych świadków.
Hipoteza spotkała się z chłodnym, miejscami ostrym przyjęciem środowiska naukowego. W obszernej odpowiedzi w „Tyndale Bulletin” Peter Head wykazał, że Thiede przeceniał podobieństwa liter (zwłaszcza alfa, epsilon i eta) między P64 a wzorcami I-wiecznymi, pomijając różnice oraz szerszy zestaw porównawczy z pewnie datowanego II wieku. Podobne zastrzeżenia zgłosili Graham Stanton, J.K. Elliott, D.C. Parker i sam T.C. Skeat. Propozycja Thiedego nie została przyjęta przez środowisko naukowe i pozostaje odosobnionym stanowiskiem, choć wciąż bywa przywoływana w publikacjach popularnych.
Osobnym sporem jest pytanie, czy P4, P64 i P67 pochodzą z jednego kodeksu. T.C. Skeat twierdził, że tak — że są pozostałością jednego kodeksu czterech Ewangelii, co czyniłoby go najstarszym znanym takim rękopisem. Scott D. Charlesworth zakwestionował to analizą kierunku włókien papirusu: P64+P67 i P4 najpewniej pochodzą z dwóch różnych kodeksów, mimo tej samej ręki kopisty. Dyskusyjna jest też ścisła granica datowania: część nowszych analiz dopuszcza przedział od połowy II do połowy III wieku, co pokazuje, jak przybliżone bywa datowanie samym kształtem liter.
Znaczenie
Nawet bez sensacyjnej tezy Thiedego, P64 i P67 pozostają jednymi z najstarszych zachowanych fragmentów Ewangelii Mateusza — powstałymi w czasach, gdy pokolenie naocznych świadków Jezusa dawno odeszło, ale pamięć o przekazanym przez nie tekście była wciąż żywa i pilnie kopiowana. Fakt, że fragment zapisany około roku 200 zawiera dokładnie te same słowa Judasza, to samo pytanie uczniów przy stole i tę samą zapowiedź rozproszenia, które znamy z późniejszych, kompletnych kodeksów (takich jak Synaicki czy Watykański), świadczy o zaskakującej stabilności tekstu w okresie, z którego zachowało się bardzo niewiele fizycznych świadectw.
Historia tego papirusu jest też lekcją o granicach metody. Datowanie paleograficzne — szacowanie wieku rękopisu wyłącznie na podstawie kształtu liter — jest użyteczne, ale z natury przybliżone, dające przedziały liczone w dziesiątkach lat, nie dokładne daty. Sprawa „papirusu Jezusa” pokazuje, jak łatwo medialny rozgłos wyprzedza rzetelną weryfikację: nagłówek o „dowodzie z I wieku” obiegł prasę, zanim papirolodzy zdążyli ocenić argumentację. Płynie z tego prosty wniosek — warto z ostrożnością podchodzić zarówno do twierdzeń, że papirologia „dowodzi” wczesnego pochodzenia tekstów biblijnych w sposób bezdyskusyjny, jak i do przeciwnych twierdzeń, że najstarsze rękopisy są zbyt późne, by cokolwiek mówić o wiarygodności przekazu. P64 i P67, prawidłowo datowane na przełom II i III wieku, i tak pozostają cennym ogniwem łączącym nas z bardzo wczesną historią tekstu Ewangelii.
Źródła
- Magdalen College, Oxford, The Magdalen Papyrus (P64): possibly the earliest known fragments of the New Testament — oficjalny opis historii i sporu o datowanie: magd.ox.ac.uk
- Wikipedia (EN), Magdalen papyrus — dane katalogowe, historia datowania, pozycja Thiedego wobec konsensusu: en.wikipedia.org/wiki/Magdalen_papyrus
- Peter M. Head, The Date of the Magdalen Papyrus of Matthew (P. Magd. Gr. 17 = P64): A Response to C.P. Thiede, Tyndale Bulletin 46 (1995), 251–285 — naukowa polemika z I-wiecznym datowaniem: tyndalebulletin.org
- Islamic Awareness, New Testament Manuscript: Papyrus 64 (= Papyrus 67 & Papyrus 4) — zestawienie danych katalogowych i historii datowania z odniesieniami do literatury naukowej: islamic-awareness.org
- Cambridge Core / New Testament Studies, Is P4, P64 and P67 the Oldest Manuscript of the Four Gospels? A Response to T.C. Skeat (Scott D. Charlesworth) — analiza kwestionująca wspólne pochodzenie trzech papirusów z jednego kodeksu: cambridge.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ewangelia Mateusza 26,7–33.