Wśród tekstów starożytnego Egiptu jest jeden, który od dwóch stuleci rozpala wyobraźnię czytelników Biblii. Papirus Ipuwer maluje obraz kraju pogrążonego w chaosie: sługi buntują się przeciw panom, groby stają otworem, a rzeka „zamienia się w krew”. Dla kogoś, kto zna opis plag z Księgi Wyjścia, brzmi to jak echo tego, co Jahwe (PAN) uczynił Egiptowi. Pokusa, by ogłosić: „oto egipski dowód na plagi!”, jest ogromna. Jako czytelnicy Pisma chcemy jednak rozróżniać to, co pewne, od tego, co jedynie kuszące — a ta sprawa jest mocno sporna.
Czym jest papirus Ipuwer
„Papirus Ipuwer” to potoczna nazwa dokumentu skatalogowanego jako Papirus Leiden I 344 recto. Zawiera on utwór literacki znany jako Napomnienia egipskiego mędrca (ang. Admonitions of an Egyptian Sage), zwany też Dialogiem Ipuwera i Pana Wszystkiego. Jest to lament: mędrzec o imieniu Ipuwer opłakuje przed władcą rozpad porządku społecznego, głód, śmierć i „świat wywrócony na opak”.
Papirus trafił do Europy na początku XIX wieku dzięki Giovanniemu Anastasiemu, konsulowi Szwecji i Norwegii w Egipcie, który zgromadził wielką kolekcję zabytków. Rząd holenderski odkupił ją w 1828 roku, i od tego czasu dokument przechowywany jest w Rijksmuseum van Oudheden (Narodowym Muzeum Starożytności) w Lejdzie w Holandii. Dokładne miejsce pierwotnego znaleziska w Egipcie nie jest pewne — papirus pochodził z rynku antykwarycznego, a nie z kontrolowanych wykopalisk (sam Anastasi wskazywał okolice Memfis/Sakkary).
Pierwszą pełną edycję naukową, transkrypcję i przekład opublikował brytyjski egiptolog Alan H. Gardiner w 1909 roku (The Admonitions of an Egyptian Sage from a Hieratic Papyrus in Leiden). To on ustalił podstawy dzisiejszego rozumienia tekstu. Sam zwój (fizyczna kopia) powstał w okresie Nowego Państwa, w XIX dynastii, około 1250 r. p.n.e. Kompozycję literacką badacze datują jednak wcześniej — na Średnie Państwo (najczęściej późną XII lub XIII dynastię).
Powiązanie z Pismem
Zestawienie z Biblią rodzi się od razu, gdy zestawi się konkretne zdania. Ipuwer skarży się m.in.: „Zaprawdę, Rzeka [Nil] jest krwią, a jednak pije się z niej”; „zaraza jest w całym kraju”; „brakuje ziarna”; „ziemia jest bez światła”; a nawet: „dzieci dostojników są rozbijane o ściany”. Czytelnik Tory słyszy w tym pierwszą plagę.
Zobaczmy, jak opisuje to Pismo. Po tym, jak faraon nie posłuchał, Jahwe (PAN) nakazuje Mojżeszowi i Aaronowi uderzyć wody Egiptu:
„Mojżesz i Aaron uczynili tak, jak Pan rozkazał. Aaron podniósł laskę i uderzył wody rzeki na oczach faraona i jego sług. I wszystkie wody rzeki zamieniły się w krew. Ryby, które były w rzece, pozdychały i rzeka zaczęła cuchnąć, tak że Egipcjanie nie mogli pić z niej wody. A krew była w całej ziemi Egiptu.” (Wj 7,20-21, UBG)
Podobieństwo motywów — krew w rzece, głód, ciemność, śmierć, przewrócony porządek — jest realne i to ono napędza całą dyskusję. Pytanie brzmi jednak nie „czy to podobne?”, lecz „czy Ipuwer rzeczywiście opisuje te same wydarzenia, co Księga Wyjścia?”.
Co pewne, a co dyskutowane
Rzeczy dość pewne:
- Papirus istnieje, jest autentyczny i dobrze zbadany; jego fizyczna kopia pochodzi z XIX dynastii (ok. 1250 r. p.n.e.).
- Gatunek to egipska literatura lamentacyjna („literatura narodowego nieszczęścia”), operująca motywem „świata wywróconego na opak” — porządek kontra chaos.
- Gardiner i wcześniejsi badacze odnosili opisany chaos raczej do Pierwszego Okresu Przejściowego (ok. 2160-2040 r. p.n.e.), czyli do czasów o setki lat wcześniejszych niż jakiekolwiek proponowane datowanie exodusu.
Rzeczy mocno dyskutowane (i w większości odrzucane przez naukę):
- Sam związek z exodusem. Wśród egiptologów dominuje pogląd, że Ipuwer to utwór literacki i dydaktyczny, a nie relacja naocznego świadka konkretnej katastrofy. Miriam Lichtheim oceniała go jako literaturę pouczającą, a Roland Enmarch (monografia A World Upturned, 2008) podkreśla, że tło utworu jest celowo mgliste i ahistoryczne — co nadaje lamentowi „ponadczasową” wymowę, ale utrudnia wiązanie go z jednym wydarzeniem.
- Datowanie. Kompozycja ze Średniego Państwa jest wcześniejsza niż typowe daty exodusu (XV lub XIII w. p.n.e.). Aby połączyć oba, trzeba tekst przedatować. Radykalną korektę chronologii o ok. 600 lat zaproponował Immanuel Velikovsky (Ages in Chaos, 1952) — dziś w nauce porzuconą. Mniejszościowe, apologetyczne argumenty za późniejszym datowaniem (np. Titus Kennedy, XVIII dynastia) istnieją, lecz nie zyskały akceptacji głównego nurtu.
- Kierunek wydarzeń. Ipuwer wspomina Azjatów przybywających do Egiptu, podczas gdy exodus to wyjście z Egiptu — to istotna różnica.
- „Krew”. Wielu badaczy widzi w niej metaforę chaosu albo obraz zaczerwienionego mułem wylewu Nilu, a nie zapis nadprzyrodzonej plagi.
Uczciwie trzeba więc powiedzieć: papirus Ipuwer nie „udowadnia” plag ani exodusu. Nie ma naukowego konsensusu, że oba teksty mówią o tym samym.
Znaczenie
Dla kogoś, kto trzyma się zasady sola scriptura, ten wniosek nie jest porażką. Nasza ufność w to, że Jahwe (PAN) wyprowadził Izraela „ręką mocną”, opiera się na świadectwie samego Pisma, a nie na spornym egipskim zwoju. Gdyby naszą wiarę uzależnić od Ipuwera, uzależnilibyśmy ją od zmiennych sporów o datowanie i gatunek.
Papirus zachowuje jednak swoją wartość jako świadectwo, że starożytni Egipcjanie znali i opisywali obrazy narodowej katastrofy — rzekę pełną krwi, głód, śmierć pierworodnych możnych, odwrócenie porządku, w którym niewolnicy zabierają złoto. Biblia mówi wszak, że wychodzący Izrael „złupił Egipt” (por. Wj 12,35-36). Takie zbieżności motywów warto odnotować z pokorą — jako tło kulturowe, nie jako dowód. Rzetelne, ostrożne korzystanie z archeologii buduje wiarygodność; nadinterpretacja ją niszczy. Świadectwo Tory o potędze Jahwe broni się własnym głosem.
Źródła
- Alan H. Gardiner, The Admonitions of an Egyptian Sage from a Hieratic Papyrus in Leiden (Pap. Leiden 344 recto), 1909 (pierwsza pełna edycja i przekład).
- Roland Enmarch, A World Upturned: Commentary on and Analysis of The Dialogue of Ipuwer and the Lord of All, British Academy, 2008.
- Hasło „Ipuwer Papyrus”, Wikipedia (en) — en.wikipedia.org/wiki/Ipuwer_Papyrus (datowanie, proweniencja, Leiden I 344, Lichtheim, Enmarch).
- „The Admonitions of Ipuwer: A Tale of Chaos and the Importance of Government”, World History Encyclopedia — worldhistory.org/article/981.
- „The Ipuwer Papyrus: Eyewitness Account of the Exodus Plagues?”, Armstrong Institute — armstronginstitute.org/1445 (cytaty porównawcze i argumenty za datowaniem, ujęcie apologetyczne).
- „A Response to Christian Apologetic Uses of the Ipuwer Papyrus”, Bishop’s Encyclopedia — jamesbishopblog.com (stanowisko krytyczne wobec związku z exodusem).
- Rijksmuseum van Oudheden, Lejda (obecne miejsce przechowywania papirusu).
- Biblia, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG) — Księga Wyjścia 7,20-21.