Wśród zarzutów, jakie w XIX wieku stawiano wiarygodności Dziejów Apostolskich, jeden dotyczył pozornie drobnego słowa. Opisując zamieszki w Tesalonice, Łukasz nazwał tamtejsze władze miejskie terminem, którego nie znano z klasycznej literatury greckiej. Krytycy uznali to za dowód, że autor Dziejów nie był obeznany z realiami epoki i pomylił się w tytulaturze urzędników. Odkrycia archeologiczne z Macedonii odwróciły ten zarzut — i właśnie ich dotyczy ten wpis.
Czym jest odkrycie
Chodzi o tytuł „politarcha” (gr. πολιτάρχης, l. mn. πολιτάρχαι — dosłownie „rządca obywateli / miasta”), oznaczający członka kolegium urzędników zarządzających miastami rzymskiej Macedonii, a zwłaszcza Tesaloniką. Termin ten niemal nie występuje w zachowanej literaturze greckiej — poza nielicznymi, pobocznymi wzmiankami znany jest przede wszystkim z inskrypcji kamiennych — dlatego w XIX wieku uchodził za praktycznie niepoświadczony.
Najsłynniejszym świadectwem jest blok z tzw. Bramy Wardaru (Vardar Gate) w Tesalonice — marmurowy element rzymskiej bramy miejskiej z inskrypcją wymieniającą kolegium urzędników: politarchów oraz miejskiego skarbnika (tamias) i gymnazjarchę (kierownika gimnazjonu). Bramę rozebrano w latach 70. XIX wieku, a sam blok trafił w 1877 r. do British Museum w Londynie (nr inw. 1877,0511.1), gdzie znajduje się do dziś. Muzeum datuje inskrypcję na II wiek n.e.
Blok z Wardaru nie jest jednak wyjątkiem. Zebrano dotąd kilkadziesiąt inskrypcji poświadczających ten tytuł — szacunki badaczy wahają się od ponad sześćdziesięciu do około siedemdziesięciu wzmianek, z których zdecydowana większość (ponad 80%) pochodzi z Macedonii, a największa część — kilkadziesiąt — z samej Tesaloniki. Pierwsze naukowe zestawienie tych świadectw ogłosił Ernest DeWitt Burton w 1898 r., a późniejsze, obszerniejsze katalogi opracował m.in. G.H.R. Horsley.
Powiązanie z Pismem
Łukasz opisuje, jak podburzony tłum, nie znalazłszy Pawła i Sylasa, zaciągnął ich gospodarza Jazona przed władze Tesaloniki:
Gdy jednak ich nie znaleźli, zaciągnęli Jazona i niektórych braci przed przełożonych miasta, krzycząc: Oto ci, którzy cały świat wzburzyli, przyszli też tutaj; (…) W ten sposób zaniepokoili lud i przełożonych miasta, którzy to słyszeli. (Dz 17,6.8, UBG)
Wyrażenie „przełożonych miasta”, którym UBG oddaje ten fragment, w greckim oryginale brzmi właśnie πολιτάρχας (politarchas) — dokładnie ten rzadki tytuł urzędowy, który potwierdzają macedońskie inskrypcje. Co istotne, Łukasz posługuje się nim tylko wobec Tesaloniki, a w opisie pobytu w Filippi — kolonii rzymskiej — sięga po inne określenia władz („pretorzy”, „liktorzy”, Dz 16). Ta różnica odpowiada realnie zróżnicowanemu ustrojowi miast Macedonii.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: tytuł „politarcha” był rzeczywiście używany w Tesalonice i innych miastach macedońskich — poświadcza to kilkadziesiąt niezależnych inskrypcji. Łukasz sięgnął po właściwy, lokalny termin urzędowy.
- Pewne: blok z Bramy Wardaru istnieje fizycznie i znajduje się w British Museum; to weryfikowalny obiekt, nie rekonstrukcja.
- Dyskutowane / zależne od źródła: dokładna liczba znanych inskrypcji (ok. 60–70, w zależności od kryteriów liczenia) oraz liczba politarchów wymienionych na samym bloku z Wardaru — opis British Museum mówi o sześciu, część popularnych źródeł podaje siedmiu, a sposób ich liczenia bywa różny w kolejnych edycjach. Różnią się też datowania poszczególnych kamieni.
- Uczciwe zastrzeżenie: inskrypcja z Wardaru pochodzi z II w. n.e., a więc jest późniejsza niż pobyt Pawła (ok. 50 r.). Sama w sobie nie „dowodzi” ona wydarzeń z Dziejów. Jej wartość jest inna: pokazuje, że tytuł funkcjonował w Tesalonice w języku urzędowym — a inne, wcześniejsze inskrypcje (okresu hellenistycznego i augustowskiego) potwierdzają go już przed czasami Pawła.
Warto więc unikać efektownego, lecz nieścisłego skrótu, że „archeologia udowodniła Biblię”. Właściwy wniosek jest ostrożniejszy: w szczególe, który dawniej uznawano za błąd Łukasza, okazał się on precyzyjny.
Znaczenie
Dla czytelnika trzymającego się zasady sola scriptura ten drobny detal ma konkretną wagę. Nie zastępuje wiary dowodem, ale usuwa fałszywy zarzut: krytyka, która na podstawie jednego słowa ogłaszała nieznajomość realiów u autora Dziejów, została zweryfikowana przez kamień. Łukasz — towarzysz Pawła — wielokrotnie okazuje się dokładny w tytulaturze urzędników (prokonsul Gallio w Koryncie, „naczelnik” wyspy Malty, asjarchowie w Efezie), co wzmacnia zaufanie do niego jako rzetelnego sprawozdawcy.
To zaufanie ma także znaczenie duchowe. Ten sam Łukasz relacjonuje, że Paweł „według swego zwyczaju” przez trzy szabaty rozprawiał w synagodze, dowodząc z Pisma, iż Mesjasz musiał cierpieć i powstać z martwych (Dz 17,2–3). Skoro autor jest wiarygodny w sprawdzalnych detalach geografii i administracji, tym poważniej należy potraktować rdzeń jego przekazu — świadectwo o Jeszui (Jezusie) jako zmartwychwstałym Chrystusie, głoszone najpierw w dniu szabatu, na podstawie Pism, które dla pierwszych uczniów były jedyną normą wiary.
Źródła
- British Museum, obiekt nr 1877,0511.1 — marmurowy blok z inskrypcją z Bramy Wardaru w Tesalonice (data pozyskania 1877, datowanie II w. n.e.; inskrypcja wymienia sześciu politarchów), britishmuseum.org.
- Hasło „Politarch”, Wikipedia (wersja angielska) — popularne zestawienie danych o tytule i inskrypcji z Wardaru.
- Ernest DeWitt Burton, „The Politarchs”, The American Journal of Theology 2, nr 3 (1898), s. 598–632 — pierwsze naukowe zestawienie inskrypcji (JSTOR 3153438).
- G. H. R. Horsley, „The Politarchs”, w: D. W. J. Gill, C. Gempf (red.), The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting (The Book of Acts in Its First Century Setting, t. 2), Eerdmans 1994 — nowszy katalog i omówienie liczby świadectw (do ok. 70 wzmianek, ponad 80% z Macedonii).
- Pismo Święte, Dzieje Apostolskie 17,1–9 (Uwspółcześniona Biblia Gdańska, UBG).