Wydarzenia związane z ukrzyżowaniem i zmartwychwstaniem Zbawiciela, którego hebrajskie imię brzmi Jeszua (Jezus), stanowią fundament wiary opartej na Piśmie. Pragnienie dotknięcia fizycznych dowodów tamtych wydarzeń od wieków rozpalało wyobraźnię wiernych. Szczególne miejsce w tej historii zajmują tak zwane relikwie Męki Pańskiej – fragmenty drewna mające pochodzić z krzyża, na którym skonał Mesjasz, oraz gwoździe, którymi został do niego przybity. Choć tradycja kościelna otacza te przedmioty głęboką czcią, rzetelna analiza historyczna i biblijna nakazuje podejść do nich z ogromnym dystansem i ostrożnością.
Czym jest to odkrycie
Tradycja historyczna wiąże odkrycie (tzw. inventio crucis) z postacią cesarzowej Heleny, matki cesarza Konstantyna Wielkiego. Według późniejszych relacji, około 326 roku n.e. udała się ona do Jerozolimy z misją odnalezienia miejsc związanych z ziemskim życiem Mesjasza. Podczas prac wykopaliskowych na terenie Golgoty, pod fundamentami pogańskiej świątyni Afrodyty, miano odnaleźć cysternę zawierającą trzy drewniane krzyże, gwoździe oraz tabliczkę z napisem (tzw. titulus crucis).
Ponieważ na miejscu nie było jasne, który z trzech krzyży należał do Jeszuy (Jezusa), rzymska tradycja podaje, że podjęto próbę identyfikacji. Sprowadzono śmiertelnie chorą kobietę (lub według innych wersji – zmarłego), którą po kolei kładziono na każdym z krzyży. Cudowne uzdrowienie miało nastąpić przy dotknięciu trzeciego z nich, co uznano za dowód na to, że jest to ‘Prawdziwy Krzyż’. Znalezione gwoździe i fragmenty drewna zostały następnie podzielone – część wysłano do Konstantynopola i Rzymu, a część pozostała w Jerozolimie. Z biegiem wieków relikwie te uległy tak ogromnemu rozproszeniu i namnożeniu, że stały się przedmiotem powszechnego sceptycyzmu.
Powiązanie z Pismem
Ewangelie opisują sam moment ukrzyżowania oraz przygotowania do niego w sposób niezwykle powściągliwy, skupiając się na teologicznym i proroczym znaczeniu tego wydarzenia, a nie na fizycznych przedmiotach. Ewangelia Jana szczegółowo opisuje moment, w którym rzymscy żołnierze dokonują egzekucji na polecenie Piłata, wspominając o tabliczce umieszczonej nad głową skazańca:
„Sporządził też Piłat napis i umieścił na krzyżu. A było napisane: Jezus z Nazaretu, król Żydów.” — J 19,19 (UBG)
Pismo wspomina również o samych gwoździach, które przebiły ręce i stopy Zbawiciela. Świadectwo to odnajdujemy w relacji o niewiernym Tomaszu, który pragnął fizycznego dowodu zmartwychwstania:
„I powiedzieli mu inni uczniowie: Widzieliśmy Pana. Lecz on powiedział do nich: Jeśli nie zobaczę na jego rękach śladów gwoździ i nie włożę mego palca w ślady gwoździ, i nie włożę mojej ręki w jego bok, nie uwierzę.” — J 20,25 (UBG)
Należy jednak zauważyć, że autorzy biblijni nigdzie nie nakazują zbierania, przechowywania ani tym bardziej czczenia narzędzi egzekucji. Dla pierwszych uczniów i apostołów krzyż był symbolem przekleństwa, które Jeszua wziął na siebie, a nie świętym przedmiotem samym w sobie. W świetle Pisma, które stawia słowo Jahwe (PAN) ponad ludzkie tradycje, skupienie uwagi na materialnych relikwiach grozi popadnięciem w bałwochwalstwo.
Co pewne, a co dyskutowane
Z punktu widzenia współczesnej nauki i krytyki historycznej, autentyczność odnalezionych przez Helenę przedmiotów jest głęboko sporna. Historycy zwracają uwagę na następujące fakty:
- Brak współczesnych źródeł: Euzebiusz z Cezarei, nadworny biograf Konstantyna i naoczny świadek tamtych czasów, w swoim dziele opisującym podróż Heleny do Jerozolimy w ogóle nie wspomina o odnalezieniu krzyża ani gwoździ. Pierwsze pisane relacje o tym rzekomym odkryciu pojawiają się dopiero kilkadziesiąt lat później (u Gelazjusza z Cezarei, Rufina czy Ambrożego z Mediolanu).
- Wątpliwości archeologiczne: Nie ma żadnej naukowej możliwości zweryfikowania, czy drewno odnalezione w IV wieku rzeczywiście pochodziło z I wieku i czy służyło do egzekucji konkretnie Zbawiciela. Metoda identyfikacji poprzez ‘cudowne uzdrowienie’ nie posiada żadnej wartości dowodowej.
- Nadmiar relikwii: Ilość odłamków ‘Prawdziwego Krzyża’ przechowywanych w kościołach na całym świecie jest tak ogromna, że już w XVI wieku Jan Kalwin pisał ironicznie, iż z tego drewna można by zbudować duży okręt. Podobnie sytuacja wygląda z gwoździami – w różnych sanktuariach przechowuje się ich kilkadziesiąt, podczas gdy rzymski żołnierz użył najwyżej trzech lub czterech.
Z tych powodów historycy uznają opowieść o inventio crucis za legendę hagiograficzną o charakterze apokryficznym, stworzoną na potrzeby legitymizacji nowej religii państwowej Cesarstwa Rzymskiego.
Znaczenie
Z perspektywy wiary opartej wyłącznie na Słowie Bożym (sola scriptura), fizyczne istnienie czy odnalezienie oryginalnego krzyża nie ma znaczenia dla zbawienia człowieka. Wiara opiera się na duchowej rzeczywistości odkupienia, dokonanego raz na zawsze przez Jeszuę. Materialne relikwie, wokół których narosło mnóstwo spornych i niezweryfikowanych tradycji, często odciągają uwagę od Tego, który na krzyżu zawisł. Prawdziwe poznanie Boga Jahwe (PANU) dokonuje się poprzez studiowanie Jego słowa i posłuszeństwo Jego przykazaniom, a nie przez oddawanie czci domniemanym przedmiotom z przeszłości.