Sześć kilometrów od Nazaretu, na wzgórzu górującym nad żyzną doliną Bet Netofa, leżało miasto, które przez stulecia nazywano „ozdobą całej Galilei” — a mimo to jego nazwa nie pada ani razu na kartach Ewangelii. Sepforis (hebr. Cyppori, dziś Zippori) miało w czasach Heroda Antypasa teatr na tysiące widzów, pałace, dziesiątki mozaikowych podłóg i kamienne łaźnie rytualne. Czy nastoletni Jezus, syn cieśli z pobliskiego Nazaretu, mógł chodzić tam do pracy przy wielkiej przebudowie miasta? Ślady w kamieniu nie dają jednoznacznej odpowiedzi, ale rysują niezwykle konkretne tło Jego dzieciństwa i zawodu Józefa.
Czym jest to „odkrycie”
Tell Zippori (arab. Saffuriya) to niewielkie, ale gęsto zabudowane wzgórze w Dolnej Galilei, dziś park narodowy Izraela. Osada istniała już w epoce żelaza, lecz prawdziwy rozkwit przeżyła w okresie hellenistycznym i rzymskim. Około 57 r. p.n.e., po podboju rzymskim, Sepforis stało się jedną z pięciu stolic administracyjnych regionu wyznaczonych przez namiestnika Gabiniusza. Po śmierci Heroda Wielkiego w 4 r. p.n.e. w Galilei wybuchł bunt — Judasz, syn straconego przez Heroda przywódcy Ezechiasza, zdobył pałac w Sepforis i zagarnął zgromadzoną tam broń oraz skarbiec. Jak relacjonuje żydowski historyk Józef Flawiusz, rzymski legat Syrii, Publiusz Kwintyliusz Warus, spacyfikował powstanie, spalił miasto i sprzedał jego mieszkańców w niewolę (Dawne dzieje Izraela 17.271, 288–289) — choć archeolodzy do dziś nie znaleźli jednoznacznej warstwy spalenizny potwierdzającej tę relację w całości.
Na gruzach miasto odbudował Herod Antypas, tetrarcha Galilei, czyniąc je swoją pierwszą stolicą i nadając mu grecki przydomek Autokratoris. Józef Flawiusz określił odbudowane miasto mianem „ozdoby całej Galilei” (gr. proschēma tou Galilaiou pantos) — sformułowanie, które do dziś powtarza się w opracowaniach naukowych i turystycznych. Około 18–20 r. n.e. Antypas przeniósł stolicę do nowo założonej Tyberiady nad Jeziorem Galilejskim, lecz Sepforis pozostało dużym, zamożnym miastem. Podczas pierwszego powstania żydowskiego (66–70 n.e.) jego mieszkańcy — w przeciwieństwie do wielu innych ośrodków Galilei — opowiedzieli się po stronie Rzymu, dzięki czemu miasto uniknęło zniszczenia. Nową grecką nazwę Diocaesarea otrzymało jednak dopiero w II w. n.e., w czasach Hadriana.
Wykopaliska prowadzone są od 1931 r. (Leroy Waterman, Uniwersytet Michigan), a od lat 80. i 90. XX w. kontynuowane przez ekipy Duke University i Hebrew University (m.in. Erica i Carol Meyers, Ehuda Netzera) oraz Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego pod kierunkiem Ze’ewa Weissa, a także przez Jamesa F. Strange’a. Odsłonięto sieć rzymskich ulic z kolumnadami (cardo i decumanus), rezerwuar wody o długości ok. 260 m, teatr wykuty w zboczu wzgórza na ok. 4500 widzów, oraz ponad 40 mozaikowych posadzek. Najsłynniejsza z nich, z tzw. Domu Dionizosa (III w. n.e.), przedstawia sceny biesiadne i portret młodej kobiety nazwany przez odkrywców „Mona Lisą Galilei”. W 1993 r. natrafiono na pozostałości synagogi z V w. n.e. z mozaiką przedstawiającą m.in. koło zodiaku z Heliosem na rydwanie słonecznym, sceny ofiary Izaaka oraz przybory świątynne. W całym mieście odkryto również dziesiątki stopniowanych basenów wodnych uznawanych za mykwy (żydowskie łaźnie rytualne) oraz liczne naczynia z miękkiego wapienia (tzw. kamienne naczynia), których produkcję potwierdziły znaleziska warsztatu w pobliskiej Reinie (2017 r.) — kamień, w odróżnieniu od gliny, według prawa rytualnego nie przyjmował nieczystości, więc chętnie używano go do naczyń stołowych.
Powiązanie z Pismem
Sepforis nie zostało wymienione wprost w żadnej Ewangelii, ale jego cień pada na jeden z najbardziej znanych fragmentów o dzieciństwie i zawodzie Jezusa. W Ewangelii Mateusza czytamy o Jego wizycie w rodzinnym mieście — rozumianym jako Nazaret — gdzie mieszkańcy synagogi reagują ze zdumieniem i lekceważeniem: „Czyż to nie jest syn cieśli? Czyż jego matce nie jest na imię Maria, a jego bracia to Jakub, Józef, Szymon i Juda? A jego siostry, czyż wszystkie nie są wśród nas? Skąd więc on ma to wszystko?” (Mt 13,55–56 UBG). Ewangelista dodaje: „I byli nim zgorszeni. Lecz Jezus powiedział do nich: Nigdzie nie jest prorok bez czci, tylko w swojej ojczyźnie i w swoim domu” (Mt 13,57 UBG).
Równoległy fragment u Marka idzie jeszcze dalej, stosując słowo „cieśla” bezpośrednio do samego Jezusa: „Czy to nie jest cieśla, syn Marii, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona?” (Mk 6,3 UBG). Greckie słowo leżące u podstaw tego określenia, tekton, tłumaczone tradycyjnie jako „cieśla” lub „stolarz”, w rzeczywistości oznaczało szerzej wykwalifikowanego rzemieślnika-budowlańca — kogoś, kto potrafił pracować w drewnie, ale też ciąć i obrabiać kamień, wznosić mury czy stawiać dachy. Ponieważ Nazaret leżał w regionie, gdzie podstawowym budulcem był lokalny wapień, a odległe o niecałą godzinę drogi Sepforis akurat w tym okresie przechodziło wieloletni, kosztowny program przebudowy zainicjowany przez Heroda Antypasa, część badaczy — najgłośniej Richard A. Batey w książce „Jesus and the Forgotten City” (1991) — wysunęła przypuszczenie, że Józef, a później i dorastający Jezus, mogli znaleźć tam zatrudnienie przy wielkich inwestycjach budowlanych.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne i potwierdzone przez wiele niezależnych źródeł (Józef Flawiusz, wykopaliska Hebrew University/Duke University, Israel Antiquities Authority) jest to, że: Sepforis rzeczywiście leżało ok. 6 km od Nazaretu; Herod Antypas uczynił je swoją stolicą i prowadził tam zakrojony na dekady program budowlany na przełomie er; miasto było w dużej mierze zamieszkane przez Żydów praktykujących zwyczaje czystości rytualnej — świadczą o tym liczne mykwy i naczynia kamienne znajdowane na całym stanowisku, a produkcję tych ostatnich potwierdza odkryty w 2017 r. warsztat w pobliskiej Reinie; ok. 200 r. n.e. w mieście (wówczas nazywanym już Diocaesarea) osiadł Sanhedryn, a rabbi Juda ha-Nasi doprowadził tam do redakcji Miszny.
Dyskutowane pozostają co najmniej trzy kwestie. Po pierwsze, data budowy teatru: Batey łączył go z programem Antypasa sprzed ok. 4 r. p.n.e. (na podstawie ceramiki spod fundamentów), podczas gdy Eric i Carol Meyers z ekipy Duke University/Hebrew University datują go raczej na początek II w. n.e. — już po działalności Jezusa — powołując się na identyczną ceramikę odnalezioną gdzie indziej w kontekście II-wiecznym. Spór nie został ostatecznie rozstrzygnięty. Po drugie, sama teza o pracy Józefa i Jezusa przy odbudowie Sepforis jest wnioskowaniem z bliskości geograficznej i chronologii budowy, a nie z jakiegokolwiek tekstu źródłowego — Ewangelie nigdy nie wspominają tego miasta, więc pozostaje to prawdopodobny, lecz niepotwierdzony scenariusz, traktowany przez część badaczy (np. odwołujących się do analiz Dennisa R. MacDonalda) z rezerwą — w tym ujęciu słowo „cieśla” mogłoby być literacką aluzją ewangelisty, choć większość egzegetów tej skrajnej interpretacji nie podziela. Po trzecie, dosłowność relacji Józefa Flawiusza o spaleniu miasta przez Warusa bywa kwestionowana, bo warstwa zniszczeń z tego okresu nie została jak dotąd jednoznacznie zidentyfikowana archeologicznie.
Znaczenie
Sepforis nie „dowodzi” żadnego wydarzenia biblijnego wprost, ale znacząco koryguje popularny obraz Nazaretu jako zapadłej, odciętej od świata wioski. W odległości godziny marszu od domu Jezusa wznosiło się kosmopolityczne miasto z teatrem, łaźniami w stylu grecko-rzymskim i pałacami — a jednocześnie miasto głęboko żydowskie, o czym świadczą dziesiątki mykw i naczyń kamiennych rozsianych po całym stanowisku. To pokazuje, że Galilea I w. n.e. nie była religijnym marginesem, jak bywa czasem przedstawiana, lecz regionem, w którym troska o rytualną czystość — nakazaną w Prawie Mojżeszowym — funkcjonowała obok ożywionego życia gospodarczego i kulturalnego pod rzymskim nadzorem.
Dla czytelnika Ewangelii najważniejsza jest zmiana perspektywy na słowo „cieśla” (tekton). Jeśli rzemiosło Józefa i Jezusa obejmowało pracę w kamieniu, a nie tylko w drewnie, to mieszkańcy Nazaretu wcale nie musieli żyć w izolacji od wielkich inwestycji budowlanych swojej epoki — mogli dostrzegać z bliska kontrast między skromnym życiem małego miasteczka a przepychem stołecznej Galilei Antypasa. Taki obraz nie zmienia treści przesłania Ewangelii, ale osadza je w namacalnym świecie I wieku, który archeolodzy wciąż odkopują warstwa po warstwie na wzgórzu Zippori.
Źródła
- Sepphoris — Wikipedia (en): przekrojowe omówienie historii miasta, chronologii i głównych znalezisk archeologicznych.
- Sepphoris — Livius.org: zwięzłe kompendium historyczne (Jona Lendering) z osią czasu od epoki żelaza po okres bizantyński.
- Sepphoris — BiblePlaces.com: opis stanowiska z perspektywy topografii biblijnej, w tym odległości od Nazaretu.
- Now Showing: Did Jesus See This Theater? — Biblical Archaeology Society: relacja ze sporu o datowanie teatru (Batey vs. Eric Meyers) na podstawie ceramiki.
- Jewish Purification: Stone Vessel Workshop Discovered in Galilee — Biblical Archaeology Society: opis warsztatu naczyń kamiennych odkrytego w Reinie w 2017 r.
- Helios in the Synagogue — Biblical Archaeology Society: analiza mozaiki synagogalnej z Sepforis (zodiak, Helios, sceny biblijne).
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 13,53–58; Mk 6,3.