Skrybowie Biblia

Spis Kwiryniusza i egipskie papirusy cenzusowe

Spis Kwiryniusza i egipskie papirusy cenzusowe

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Ewangelia Łukasza wiąże narodziny Jeszui (Jezusa) z konkretnym wydarzeniem administracyjnym: powszechnym spisem ludności zarządzonym przez Augusta, przeprowadzonym „gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (Łk 2,2). Z tamtej epoki zachowały się dwa rodzaje źródeł, które pozwalają to sprawdzić: egipskie papirusy spisowe, opisujące jak wyglądały rzymskie cenzusy w praktyce, oraz łacińskie inskrypcje z kariery samego Kwiryniusza. Problem w tym, że te same źródła, zestawione z relacją historyka Józefa Flawiusza, zdają się wskazywać na inną datę niż sugeruje kontekst opowieści Łukasza o Herodzie Wielkim. Czy da się pogodzić spis z Ewangelii ze spisem znanym z historii rzymskiej, czy to węzeł chronologiczny nierozwiązany do dziś?

Spis Kwiryniusza i egipskie papirusy cenzusowe
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Nie chodzi o jeden artefakt, lecz o zbiór dokumentów i inskrypcji tworzących tło historyczne dla spisu z Łk 2. Pierwsza grupa to egipskie papirusy spisowe z czasów rzymskich. Najbardziej znany jest edykt prefekta Egiptu Gajusza Wibiusza Maksymusa z 104 r. n.e. (P.Lond. 904, Muzeum Brytyjskie), spisany po grecku na papirusie ok. 21×15 cm. Prefekt ogłaszał w nim: „Ponieważ rozpoczął się spis ludności według gospodarstw domowych, konieczne jest, aby wszyscy przebywający poza swoimi okręgami zostali wezwani do powrotu do własnych domowych ognisk, aby wykonać zwyczajowe czynności rejestracji” (tłum. za K.C. Hansonem). Osoby zatrudnione gdzie indziej mogły ubiegać się o zwolnienie u dowódcy kawalerii. Ten i pokrewne dokumenty pokazują, że w rzymskim Egipcie funkcjonował regularny 14-letni cykl spisów, poświadczony od początku II w. n.e. do 257/258 r. n.e. (to też wiek, w którym chłopcy zaczynali płacić podatek pogłówny). Korzenie tej instytucji sięgają czasów Augusta – najwcześniejsze deklaracje spisowe datuje się na ok. 11/10 r. p.n.e., choć szczegóły najwcześniejszej fazy pozostają przedmiotem dyskusji papirologów.

Drugą grupą źródeł są rzymskie inskrypcje z kariery Publiusza Sulpicjusza Kwiryniusza. Najważniejsza i najbardziej sporna to tzw. Lapis Tiburtinus (łac. „kamień z Tiburu”, dziś Tivoli), znaleziony w 1764 r., skatalogowany jako CIL XIV 3613 / ILS 918 i przechowywany w Muzeach Watykańskich. To fragment honoryfikacyjnej inskrypcji nagrobnej nienazwanego urzędnika z epoki Augusta, który dwukrotnie sprawował funkcję legata (namiestnika) w prowincji – jej nazwa nie zachowała się i rekonstruuje się ją z kontekstu jako Syrię. Kamień jest połamany, imię urzędnika nie przetrwało. Już w XIX w. Theodor Mommsen zaproponował, że chodzi o Kwiryniusza – dopasowując fakty jego kariery do fragmentów tekstu – i ta atrybucja jest do dziś najpopularniejsza, choć pozostaje hipotezą: część badaczy wskazuje, że inskrypcja mogła dotyczyć innego namiestnika. Osobno zachowały się inskrypcje z Antiochii Pizydyjskiej (ILS 9502–9503, z ok. 3 r. n.e.), które wprost wymieniają „P. Sulpici Quirini duumviri” – Kwiryniusza jako honorowego duumwira kolonii. Napisy nie budzą wątpliwości co do tożsamości, ale nie rozstrzygają sporu o datę spisu w Judei – potwierdzają jedynie, że Kwiryniusz był wówczas osobą wpływową w regionie. Do tego dochodzi relacja Tacyta (Roczniki 3.48), streszczająca jego karierę: konsulat w 12 r. p.n.e., triumf za pokonanie ludu Homonadensów w Cylicji (ok. 5–3 r. p.n.e.), rola doradcy Gajusza Cezara w Armenii, śmierć w 21 r. n.e.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Łukasza otwiera opowieść o narodzinach Jezusa słowami: „A w tych dniach wyszedł dekret cesarza Augusta, aby spisano cały świat. A ten pierwszy spis odbył się, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (Łk 2,1-2 UBG). Ten spis, według Łukasza, zmusił Józefa i brzemienną Marię do podróży z Nazaretu do Betlejem: „Szli więc wszyscy, aby dać się spisać, każdy do swego miasta. Poszedł też Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawida, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i z rodu Dawida” (Łk 2,3-4 UBG). Taki wymóg – rejestracja nie w miejscu zamieszkania, lecz w mieście pochodzenia rodu – bywał kwestionowany jako nierzymski zwyczaj literacki. Tu właśnie egipskie papirusy spisowe stają się istotne: dokumentują wprost praktykę wzywania ludzi do powrotu „do własnych domowych ognisk” na czas spisu, więc mechanizm opisany przez Łukasza mieści się w znanych ramach administracji rzymskiej, nawet jeśli nie rozstrzyga to sporu o datę. Spis wraca w Nowym Testamencie raz jeszcze: Gamaliel w Dziejach Apostolskich przypomina, że „w dniach spisu wystąpił Judasz Galilejczyk” (Dz 5,37 UBG) – co zgadza się z relacją Józefa Flawiusza, według którego spis Kwiryniusza w 6 r. n.e. wywołał bunt pod wodzą Judy Galilejczyka.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne:

  • Cesarskie spisy ludności w prowincjach rzymskich się odbywały i wymagały niekiedy stawienia się w miejscu pochodzenia lub posiadania majątku – potwierdzają to papirusy egipskie, w tym edykt z 104 r. n.e.
  • Kwiryniusz istniał naprawdę i jego kariera jest dobrze udokumentowana (Tacyt) oraz epigraficznie (inskrypcje z Antiochii Pizydyjskiej): konsul w 12 r. p.n.e., triumfator po wojnie z Homonadensami ok. 5–3 r. p.n.e., namiestnik Syrii od 6 r. n.e., zmarł w 21 r. n.e.
  • Józef Flawiusz („Dawne dzieje żydowskie” 18,1-2.26; „Wojna żydowska” 7,253) jednoznacznie datuje spis Kwiryniusza na 6 r. n.e., po zdetronizowaniu Archelaosa i włączeniu Judei do prowincji rzymskiej – i wiąże go z powstaniem Judy Galilejczyka.
  • Herod Wielki zmarł przed tą datą: większość badaczy przyjmuje 4 r. p.n.e. (Emil Schürer), mniejszość broni 1 r. p.n.e. (W.E. Filmer) – w obu wariantach wcześniej niż spis z 6 r. n.e.

Dyskutowane:

  • Czy Łukasz się pomylił, łącząc czas panowania Heroda ze spisem Kwiryniusza – to stanowisko większości współczesnych historyków krytycznych (Géza Vermes określał próby obrony historyczności jako „ekwilibrystykę egzegetyczną”), z którym nie zgadzają się badacze bardziej konserwatywni.
  • Hipotezy godzące oba źródła: (a) inne odczytanie greckiego prōtē w Łk 2,2 – zamiast „ten pierwszy spis” miałoby być „ten spis odbył się przed tym, gdy Kwiryniusz był namiestnikiem Syrii” (I. Howard Marshall, gramatyk Nigel Turner; część grecystów to odrzuca); (b) wcześniejsza, nieudokumentowana rola wojskowa Kwiryniusza w Syrii jeszcze za życia Heroda, częściowo wspierana propozycją, że Lapis Tiburtinus mówi o dwóch jego kadencjach – o ile w ogóle dotyczy Kwiryniusza; (c) Tertulian („Przeciw Marcjonowi” 4,19) przypisał ten spis namiestnikowi Sencjuszowi Saturninusowi (Syria ok. 9–6 r. p.n.e.), sugerując pomyłkę co do osoby urzędnika; (d) Justyn Męczennik („Apologia” I, 34) powoływał się na dostępne wtedy rejestry spisowe z czasów Kwiryniusza – nie przetrwały, nie da się ich dziś zweryfikować.
  • Sama identyfikacja Lapis Tiburtinus z Kwiryniuszem jest hipotezą, nie faktem: kamień jest połamany, imię się nie zachowało, a atrybucja Mommsena – choć powszechnie przyjmowana – opiera się na dopasowaniu kariery, nie na bezpośrednim dowodzie.
  • Papirolożka Sabine Huebner (2019, „Papyri and the Social World of the New Testament”) argumentuje na podstawie egipskich dokumentów, że opisany przez Łukasza mechanizm spisu jest realistyczny na tle znanych praktyk rzymskich – co jednak nie rozwiązuje problemu chronologicznego, a jedynie pokazuje, że opowieść nie jest fantazją literacką co do procedury.

Znaczenie

Papirusy egipskie i rzymskie inskrypcje z kariery Kwiryniusza nie potwierdzają ani nie obalają jednoznacznie spisu opisanego w Łk 2. Pokazują za to, że mechanizm, który opisuje Łukasz – cesarski dekret, obowiązek stawienia się w mieście pochodzenia, urzędnicy egzekwujący rejestrację – był realną, udokumentowaną praktyką administracji rzymskiej, a nie literacką fikcją. Jednocześnie żadne ze znanych źródeł nie usuwa napięcia chronologicznego między czasem Heroda Wielkiego a datą spisu Kwiryniusza podaną przez Józefa Flawiusza na 6 r. n.e. Ten przypadek pokazuje, jak działa rzetelna praca ze źródłami: papirologia i epigrafika oświetlają tło epoki, ale nie zawsze rozstrzygają konkretny spór historyczny. Kwestia pozostaje otwarta – nie z braku danych, lecz dlatego że dostępne dane da się poskładać na kilka sposobów, z których żaden nie zdobył jednomyślnej akceptacji uczonych.

Źródła

Więcej wpisów