Księga Objawienia, spisana pod koniec I wieku naszej ery przez apostoła Jana na wyspie Patmos, zawiera dramatyczne opisy kultu skierowanego ku pierwszej i drugiej bestii. Dla współczesnego czytelnika obrazy te mogą wydawać się czysto symboliczną fantastyką. Jednak dla pierwszych odbiorców listów do siedmiu zborów w Azji Mniejszej, słowa te odnosiły się do namacalnej, przerażającej rzeczywistości polityczno-religijnej, której centrum znajdowało się tuż obok nich. Jednym z najbardziej uderzających dowodów archeologicznych na istnienie tej machiny propagandowej są pozostałości Świątyni Sebastoi (tradycyjnie zwanej Świątynią Domicjana) w Efezie. To właśnie to sanktuarium i związany z nim prestiżowy tytuł strażnika świątyni pozwalają nam lepiej zrozumieć tło historyczne, przed którym ostrzegał natchniony przez Jahwe (PAN) autor Apokalipsy.
Czym jest to odkrycie
Świątynia Sebastoi (czyli świątynia czczonych cesarzy z dynastii Flawiuszów) została wzniesiona i uroczyście poświęcona w Efezie w latach 89/90 n.e., za panowania cesarza Domicjana. Była to monumentalna budowla usytuowana na sztucznym tarasie w samym sercu miasta, dominująca nad tętniącym życiem rynkiem (agorą państwową). Wzniesienie tego sanktuarium miało kolosalne znaczenie polityczne – dzięki niemu Efez otrzymał od rzymskiego senatu upragniony i niezwykle prestiżowy tytuł „neokoros” (strażnika świątyni kultu cesarskiego) dla prowincji Azji.
Podczas prac archeologicznych prowadzonych w Efezie odkryto nie tylko fundamenty i elementy architektoniczne tej gigantycznej budowli, ale również fragmenty monumentalnego posągu kultowego, który niegdyś stał w jej wnętrzu. Do naszych czasów zachowała się kolosalna głowa oraz przedramię z zaciśniętą pięścią. Szacuje się, że cały posąg przedstawiający rzymskiego władcę mierzył od 5 do 7 metrów wysokości. Te imponujące artefakty można dziś oglądać w Muzeum Efeskim w Selçuk (Turcja). Stanowią one bezpośredni, fizyczny dowód na skalę i rozmach, z jakim realizowano kult rzymskich cezarów, wymagający od poddanych oddawania boskiej czci śmiertelnemu człowiekowi.
Powiązanie z Pismem
Wizje zapisane w 13. rozdziale Księgi Objawienia opisują system religijno-polityczny, który zmusza mieszkańców ziemi do oddawania pokłonu władzy państwowej uosabianej przez bestię oraz jej posąg. Druga bestia, utożsamiana z fałszywym prorokiem, nakazuje wznieść obraz (posąg) pierwszej bestii i sprawia, że każdy, kto nie odda mu pokłonu, zostaje skazany na śmierć.
„I zwodzi mieszkańców ziemi przez cuda, które jej pozwolono czynić przed bestią, mówiąc mieszkańcom ziemi, aby sporządzili wizerunek bestii, która miała ranę od miecza, ale ożyła. I pozwolono jej tchnąć ducha w wizerunek bestii, tak żeby przemówił wizerunek bestii i sprawił, że ci, którzy nie oddali pokłonu wizerunkowi bestii, zostali zabici.” — Ap 13,14-15 (UBG)
W kontekście historycznym I wieku, to właśnie kult cesarski w miastach takich jak Efez był bezpośrednią realizacją tego proroctwa. Tytuł „neokoros” oznaczał, że całe miasto stawało się oficjalnym „stróżem” i propagatorem kultu rzymskiego władcy. Obywatele i przybysze byli zobowiązani do składania ofiar przed kolosalnym posągiem cesarza. Dla wiernych uczniów Jeszui (Jezusa), którzy uznawali wyłącznie autorytet Pisma i panowanie jedynego Boga Jahwe, odmowa udziału w tych ceremoniach oznaczała oskarżenie o nielojalność wobec imperium, wykluczenie społeczne, ekonomiczne, a często również śmierć.
„I sprawia, aby wszyscy, mali i wielcy, bogaci i biedni, wolni i niewolnicy, przyjęli znamię na prawą rękę lub na czoło; I aby nikt nie mógł kupić ani sprzedać, tylko ten, kto ma znamię, imię bestii lub liczbę jej imienia.” — Ap 13,16-17 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem bezspornym i potwierdzonym przez liczne inskrypcje oraz badania archeologiczne jest to, że świątynia ta powstała w latach 89/90 n.e. i przyniosła Efezowi status pierwszego „neokoros” w prowincji. Pewne jest również, że odnalezione fragmenty kolosalnego posągu należały do rzeźby kultowej stojącej na terenie tego kompleksu.
Przedmiotem dyskusji naukowej przez lata pozostawała tożsamość postaci przedstawionej na kolosalnym posągu. Pierwotnie badacze identyfikowali rzeźbę jako wizerunek samego cesarza Domicjana, który słynął z żądania, by zwracano się do niego „pan i bóg” (dominus et deus). Jednak nowsze analizy historyczne i ikonograficzne sugerują, że posąg mógł przedstawiać jego starszego brata i poprzednika, cesarza Tytusa, lub też postać ta była wielokrotnie modyfikowana po śmierci Domicjana, gdy senat rzymski nałożył na niego karę zapomnienia (damnatio memoriae). Niezależnie od tego, czy posąg przedstawiał Tytusa, czy Domicjana, reprezentował on tę samą dynastię Flawiuszów i służył temu samemu celowi: ubóstwieniu rzymskiej władzy cesarskiej.
Znaczenie
Odkrycie Świątyni Sebastoi oraz kolosalnych fragmentów posągu w Efezie ma fundamentalne znaczenie dla każdego, kto bada Pismo Święte w jego oryginalnym kontekście historycznym. Pokazuje ono, że ostrzeżenia zawarte w Apokalipsie św. Jana nie były abstrakcyjną teologią, ale odnosiły się do realnych wyzwań, przed którymi stawali pierwsi chrześcijanie.
Dla wierzących zakorzenionych w wierze sola scriptura, materialne pozostałości z Efezu są przestrogą przed kompromisem ze światowym systemem władzy. Pokazują one, jak państwo potrafi posłużyć się religią i monumentalną sztuką, aby wymusić absolutne posłuszeństwo. Świątynia ta, choć niegdyś potężna i budząca trwogę, dziś leży w ruinach, a z dumnego posągu cesarza pozostały jedynie bezduszne fragmenty w muzeum. Potwierdza to prawdę Słowa Bożego o przemijalności ludzkich potęg, które próbują postawić się w miejscu Stwórcy.