Ewangelia według Jana opisuje niezwykłe spotkanie, jakie odbył Mesjasz, Jeszua (Jezus), z samarytańską kobietą przy studni Jakuba. Wydarzenie to rozegrało się w krainie zwanej Sychar, położonej w pobliżu historycznego pola, które patriarcha Jakub przekazał swojemu synowi Józefowi. Choć samo Sychar bywało w historii utożsamiane z różnymi lokalizacjami, kluczem do zrozumienia geograficznego i historycznego tła tej relacji jest potężne stanowisko archeologiczne Tell Balata, kryjące w sobie ruiny starotestamentowego Sychem. Badania tego miejsca pozwalają nam dotknąć realiów epoki patriarchów oraz lepiej zrozumieć topografię Nowego Testamentu w świetle zasady Sola Scriptura.
Czym jest to odkrycie
Tell Balata to tell (wzgórze ruin) zlokalizowany we wschodniej części współczesnego miasta Nablus na Zachodnim Brzegu. Miejsce to zostało zidentyfikowane jako starożytne Sychem, jedno z najważniejszych miast Kanaanu i wczesnego Izraela. Pierwsze systematyczne wykopaliska archeologiczne przeprowadził tam niemiecki zespół pod kierownictwem Ernsta Sellina w latach 1913–1934. Prace te zostały później wznowione i kontynuowane przez ekspedycję amerykańską, którą do 1973 roku kierował George Ernest Wright.
Wykopaliska w Tell Balata odsłoniły monumentalne pozostałości obronne. Do najważniejszych odkryć należą potężne mury cyklopowe oraz dwie monumentalne bramy miejskie pochodzące ze środkowej epoki brązu. Archeolodzy odkopali również pozostałości twierdzy-świątyni (tzw. świątyni wieżowej) oraz pałacu z późnej epoki brązu. Odkrycia te potwierdzają, że Sychem było kluczowym ośrodkiem politycznym i kultowym na długo przed tym, jak Izraelici osiedlili się w Ziemi Obiecanej.
Powiązanie z Pismem
Wydarzenia opisane w Ewangelii Jana osadzone są w konkretnym krajobrazie geograficznym, który bezpośrednio nawiązuje do historii patriarchów zapisanej w Księdze Rodzaju. Jahwe (PAN) objawił się Abrahamowi właśnie w Sychem, a później Jakub zakupił tam ziemię i postawił ołtarz. To tam również pochowano kości Józefa sprowadzone z Egiptu.
W czwartym rozdziale Ewangelii Jana czytamy o przybyciu Jeszui do miasta samarytańskiego zwanego Sychar:
„I przyszedł do miasta w Samarii, zwanego Sychar, blisko pola, które Jakub dał swemu synowi Józefowi. A była tam studnia Jakuba. Jezus więc, zmęczony drogą, usiadł sobie na studni. A było około godziny szóstej.” — J 4,5-6 (UBG)
Choć samo nowotestamentowe Sychar jest przez badaczy odróżniane od starożytnego Sychem (Tell Balata) i najczęściej łączone z pobliską arabską wioską Askar, to jednak cała ta okolica stanowiła jedno wielkie dziedzictwo Jakuba. Wykopaliska w Tell Balata rzucają światło na znaczenie tego regionu. Bliskość potężnych ruin dawnego Sychem, widocznych z drogi i ze studni Jakuba, nadawała rozmowie Jeszui z Samarytanką głęboki kontekst historyczny i religijny. Kobieta nawiązywała do kultu „na tej górze” (chodzi o pobliską górę Garizim), u stóp której leżało Sychem.
Co pewne, a co dyskutowane
Identyfikacja Tell Balata ze starotestamentowym Sychem cieszy się powszechnym konsensusem naukowym. Warstwy archeologiczne doskonale odzwierciedlają burzliwe dzieje miasta z epoki brązu i żelaza, w tym okres przymierza odnowionego przez Jozuego (Joz 24) czy czasy zburzenia miasta przez Abimelecha (Sdz 9).
Status merytoryczny powiązania z Nowym Testamentem określa się jednak jako mieszany. Wynika to z faktu, że warstwy Tell Balata pochodzą głównie z epoki brązu i żelaza, a w czasach rzymskich i nowotestamentowych miasto Sychem było już w dużej mierze opuszczone lub zredukowane do niewielkiej osady. Ewangeliczne Sychar nie leżało bezpośrednio na terenie ruin Tell Balata. Większość współczesnych geografów biblijnych uważa, że Sychar to dzisiejsze Askar, położone około kilometra na północny wschód. Niemniej jednak, Tell Balata wyznacza fizyczne granice biblijnego „pola Jakuba”, a zlokalizowana tuż obok studnia Jakuba pozostaje jednym z najlepiej poświadczonych i najmniej spornych miejsc geograficznych związanych z ziemską służbą Jeszui.
Znaczenie
Dla wierzących opierających swoją wiarę wyłącznie na Piśmie (Sola Scriptura), badania Tell Balata i okolic Sychar mają ogromną wartość ilustracyjną. Nie potrzebujemy archeologii, aby „udowadniać” prawdziwość słów Ewangelii, jednak odkrycia te pokazują niezwykłą precyzję topograficzną autorów biblijnych. Ewangelista Jan doskonale znał realia geograficzne Samarii – odległość między Sychar, studnią Jakuba, górą Garizim a dawnym polem Józefa. Odkrycia w Tell Balata pozwalają nam zwizualizować potęgę dawnego Sychem i zrozumieć, dlaczego ten skrawek ziemi był tak ważny dla tożsamości zarówno Żydów, jak i Samarytan, z którymi rozmawiał Zbawiciel.