Wiosną 1961 roku robotnicy budujący trasę z Rzymu na lotnisko Fiumicino natrafili w Ostia Antica, dawnym porcie stolicy imperium, na marmurowe belki z wyrzeźbioną menorą. Wezwani archeolodzy odsłonili budowlę, którą dziś określa się jako jedną z najstarszych zachowanych synagog świata i najstarszą w Europie. Co kryło się pod nasypem drogowym – i czy ma to związek z przybyciem do Rzymu więźnia imieniem Paweł z Tarsu, opisanym w Dziejach Apostolskich?
Czym jest to „odkrycie”
Ostia była głównym portem morskim starożytnego Rzymu, u ujścia Tybru. Budowlę wykopano niemal w całości w latach 1961–1964 pod kierunkiem Marii Floriani Squarciapino, dyrektorki nadzoru nad wykopaliskami w Ostii; drobniejsze prace prowadzono jeszcze w 1977 roku. Budynek stoi w południowej części miasta, blisko dawnej linii brzegowej, przy drodze Via Severiana.
Kompleks obejmował salę główną z ławami wzdłuż trzech ścian, przedsionek z czterema kolumnami, triclinium na wspólne posiłki oraz pomieszczenie z piecem, w którym prawdopodobnie wypiekano przaśny chleb na Paschę. Przy wejściu odsłonięto cysternę i basen, które część badaczy łączy z rytualnym oczyszczaniem. Wejście zwrócone jest na południowy wschód, w stronę Jerozolimy.
Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest aron ha-kodesz – szafa na zwoje Tory, tu w formie monumentalnej edikuli z IV wieku: czterostopniowego podium z niszą flankowaną kolumnami, zwieńczoną frontonem. Na architrawie wyrzeźbiono menorę otoczoną szofarem, lulawem i etrogiem – klasyczny zestaw żydowskich symboli liturgicznych. Ta forma zastąpiła skromniejsze rozwiązania wcześniejsze: drewniany podest z II wieku, a potem skrzynię ufundowaną przez niejakiego Mindiusa (Mindusa) Faustusa, upamiętnioną w dwujęzycznej inskrypcji (łacińska formuła pro salute Augusti – „za zdrowie cesarza” – i sześć linijek po grecku). Napis głosi, że fundator „zbudował i sporządził [to] z własnych darów i poświęcił arkę zgodnie ze świętym Prawem”; ślady wyskrobanego wcześniejszego imienia sugerują, że pierwotny dar zastąpiono nowym.
Z budynkiem wiążą się też inne inskrypcje: wczesnodrugowieczny napis nagrobny Gajusza Juliusza Justusa mówi o działce ziemi przyznanej mu przez gminę żydowską, a czwartowieczna płyta wymienia Plotiusa Fortunatusa jako archisynagogos – przełożonego synagogi. Budowla funkcjonowała przez kilka stuleci; jej schyłek wiąże się z upadkiem Ostii w V–VI wieku, a według części badaczy przyczyniło się do tego trzęsienie ziemi i powódź z 443 roku. Latem 2024 roku, w innej części miasta, ekipa „Ostia Post Scriptum” (Uniwersytet w Katanii, prof. Luigi Maria Caliò) odsłoniła osobny dom z mykwą, datowaną wstępnie na V–VI wiek. To odrębne znalezisko, nie część opisywanej tu synagogi, ale kolejny dowód, że społeczność żydowska Ostii była liczna i rozproszona po mieście.
Powiązanie z Pismem
Roadmapa serii łączy ten temat z 28. rozdziałem Dziejów Apostolskich, ostatnim etapem podróży Pawła do Rzymu. Po katastrofie morskiej i zimowaniu na Malcie apostoł popłynął dalej statkiem aleksandryjskim: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli. Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,13–14 UBG). Statek dobił więc do Puteoli (dzisiejszego Pozzuoli), a nie do Ostii – w połowie I wieku to Puteoli, nie ujście Tybru, było głównym portem dla transportowców zboża z Aleksandrii. Nowy port Klaudiusza przy Ostii (Portus) ukończono w 64 roku, lecz rolę głównej bramy dla floty aleksandryjskiej przejął w pełni dopiero po rozbudowie Trajana na początku II wieku.
Synagoga w Ostii nie jest więc miejscem żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego – to zastrzeżenie trzeba postawić wyraźnie. Jej wartość jest inna: pokazuje namacalnie zaplecze instytucjonalne, do którego Paweł zwrócił się zaraz po przybyciu. Ewangelista relacjonuje: „Po trzech dniach Paweł zaprosił przywódców żydowskich. Kiedy się zeszli, powiedział do nich: Mężowie bracia, nic nie uczyniłem przeciwko ludowi i zwyczajom ojczystym, a jednak zostałem wydany w Jerozolimie jako więzień w ręce Rzymian” (Dz 28,17 UBG). Istnienie zorganizowanych gmin z przełożonymi (jak archisynagogos Plotius Fortunatus w samej Ostii), budynkami zgromadzeń, fundatorami i skrzynią na Prawo tłumaczy, dlaczego takie spotkanie było w ogóle możliwe. Dalszy fragment pokazuje, jak wyglądały takie rozmowy: „Wyznaczyli mu dzień i przyszło wielu do niego do kwatery, a on od rana do wieczora przytaczał im świadectwa o królestwie Bożym i przekonywał o Jezusie na podstawie Prawa Mojżesza i Proroków” (Dz 28,23 UBG) – dyskusja oparta na tych samych Pismach, które w Ostii przechowywano w opisanej wyżej arce.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie w Ostii, najpóźniej od IV wieku, w pełni rozpoznawalnej synagogi: edikula z menorą, szofarem i lulawem nie pozostawia wątpliwości co do funkcji budynku, podobnie jak inskrypcje wspominające skrzynię na „święte Prawo” i przełożonego synagogi. Nie kwestionuje się okoliczności odkrycia (1961, prace drogowe) ani roli M. Floriani Squarciapino jako kierującej pracami.
- Data najstarszej fazy. Spór toczy się od lat 90. XX wieku między L. Michaelem White’em a Andersem Runessonem na łamach „Harvard Theological Review” (White 1997; Runesson 1999; White, odpowiedź, 1999). White ostrożniej datował najwcześniejszą fazę i dopuszczał, że pierwotnie był to dom prywatny, dopiero później zaadaptowany na cele religijne. Runesson bronił I-wiecznej metryki samej synagogi. Późniejszy projekt UT-OSMAP (2001–2021) rewidował część ustaleń co do faz budowy – dyskusja wciąż trwa.
- Tożsamość fundatora arki. Ślady wyskrobanego wcześniejszego imienia pod „Mindius Faustus” każą części badaczy sądzić, że napis honorował kolejnego, a nie pierwszego donatora.
- Basen przy wejściu jako mykwa. Nie wszyscy specjaliści zgadzają się, że cysterna i basen w przedsionku pełniły funkcję rytualnego oczyszczenia.
- Przyczyna i moment schyłku. Część źródeł łączy koniec funkcjonowania budynku z trzęsieniem ziemi i falą powodziową z 443 roku, inne mówią ogólniej o wygaśnięciu użytkowania wraz z kurczeniem się miasta na przełomie IV i V wieku.
- Mylenie z odkryciem z 2024 roku. W części relacji prasowych o znalezionej wówczas mykwie sugerowano związek z „synagogą w Ostii” bez zaznaczenia, że to zupełnie inny budynek w innej dzielnicy miasta.
Temat pozostaje w rubryce „mieszany”: sama synagoga to solidne, udokumentowane znalezisko, ale jej powiązanie z narracją biblijną ma charakter ilustracyjny i kontekstowy, nie dowodowy dla pojedynczego wersetu.
Znaczenie
Synagoga w Ostii to jeden z niewielu na świecie budynków synagogalnych, w których widać rozbudowę na przestrzeni kilku stuleci – od skromnej sali zgromadzeń po monumentalne sanktuarium z rzeźbioną arką. Stanowi rzadki, namacalny dowód, że żydowska diaspora w Italii miała nie tylko własną tożsamość religijną, lecz i trwałą infrastrukturę: budynki, fundatorów, urzędy (archisynagogos), a nawet zaplecze kuchenne dostosowane do wymogów Paschy.
Dedykacja „za zdrowie cesarza” obok żydowskich symboli dobrze oddaje podwójną pozycję takich wspólnot: lojalność wobec władzy rzymskiej przy pielęgnowaniu odrębnej tożsamości prawa i kultu. Ten sam obraz – zorganizowanej gminy żydowskiej z przywódcami – wyłania się z opisu przybycia Pawła do Rzymu. Znalezisko z Ostii nie dowodzi żadnego zdania z tego rozdziału, ale wypełnia je realistycznym tłem: pokazuje miejsca i struktury, do których apostoł i inni Żydzi w diasporze zwracali się jako pierwsi po dotarciu do nowego miasta.
Źródła
- Ostia Synagogue – hasło encyklopedyczne: odkrycie, fazy budowy, architektura: wikipedia.org
- L. M. White, „Synagogue and Society in Imperial Ostia”, Harvard Theological Review 1997 – wyjściowy głos w sporze o datowanie: cambridge.org
- A. Runesson, „The Oldest Original Synagogue Building in the Diaspora”, HTR 1999 – polemika broniąca I-wiecznej metryki: cambridge.org
- Roman Ports – architektura i życie żydowskie w Ostii: romanports.org
- International Catacomb Society, „A Synagogue at Ostia Antica” – relacja z odkrycia i rola M. Floriani Squarciapino: catacombsociety.org
- Bible.ca – analiza inskrypcji Mindiusa Faustusa (tekst i tłumaczenie): bible.ca
- Arkeonews – doniesienie o odkryciu mykwy z 2024/2025 roku: arkeonews.net
- B. Nongbri, „A Newly Discovered mikveh at Ostia” – rozróżnienie nowego znaleziska od synagogi z 1961 roku: brentnongbri.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Dz 28,13–14.17.23