Skrybowie Biblia

Trzy Gospody i Forum Appiusza przy Via Appia

Trzy Gospody i Forum Appiusza przy Via Appia

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na trasie z Neapolu do Rzymu, wśród malarycznych bagien i karczm pełnych zapijaczonych flisaków, leżały dwie osady, których nazwy dziś nic nikomu nie mówią – Forum Appiusza i Trzy Gospody. A jednak to tam, według Dziejów Apostolskich, rzymscy chrześcijanie wyszli naprzeciw skutemu w łańcuchy Pawłowi. Czy te miejsca w ogóle istniały naprawdę, czy to tylko literacka sceneria? I co po nich zostało dwa tysiące lat później, w błotnistej równinie na południe od Rzymu?

Czym jest to „odkrycie”

Via Appia – nazywana przez Rzymian „regina viarum”, królową dróg – zaczęła powstawać w 312 r. p.n.e. z inicjatywy cenzora Appiusza Klaudiusza Ślepego i docelowo połączyła Rzym z portem w Brundisium (dzisiejsze Brindisi). Odcinek biegnący przez bagna Pontyjskie (Paludes Pomptinae) był newralgiczny: podmokły teren i niezdrowy klimat sprawiały, że administracja rzymska rozstawiła wzdłuż drogi stacje postojowe (mansiones i mutationes) – miejsca noclegu, wymiany koni i drobnego handlu.

Dwie z takich stacji, oddalone od siebie o ok. 10 mil rzymskich (ok. 15 km), znamy z tekstów łacińskich sprzed narodzin Pawła. Forum Appiusza (Forum Appii) leżało ok. 43 mil rzymskich (63,5 km) od Rzymu, na skraju bagien, w miejscu, gdzie podróżni przesiadali się z wozów na barki ciągnięte przez muły wzdłuż kanału żeglownego (Decennovium), by nocą ominąć najgorszy, zabagniony odcinek drogi. Horacy, opisując swą podróż do Brundisium (Satyry I 5), nie szczędził tej miejscowości złośliwości: nazwał ją „differtum nautis cauponibus atque malignis” – zatłoczoną flisakami i skąpymi karczmarzami – a nocną przeprawę barką opisał jako udrękę pełną komarów, żab i pijanego śpiewu sternika. Drugie miejsce, Trzy Gospody (Tres Tabernae, dosł. „trzy karczmy”), leżało bliżej Rzymu, tam gdzie boczna droga do Antium krzyżowała się z Via Appia.

Obie nazwy pojawiają się też u Cycerona, sto lat wcześniej. W liście do Attyka (Epistulae ad Atticum II 10, 59 r. p.n.e.) pisze: „ab Appi foro hora quarta. dederam aliam paulo ante a tribus tabernis” – „z Forum Appiusza o czwartej godzinie; poprzedni [list] wysłałem nieco wcześniej z Trzech Gospód”. Potwierdza to, że obie stacje istniały jako rozpoznawalne punkty na trasie już w połowie I w. p.n.e., niezależnie od tekstu biblijnego.

Archeologicznie ślady zachowały się w bardzo różnym stopniu. W okolicach Cisterny di Latina, na skrzyżowaniu dawnej Via Appia z drogą do Ninfy, Soprintendenza per i Beni Archeologici del Lazio pod kierunkiem Nicolety Cassieri prowadziła w latach 90. XX w. wykopaliska na obszarze ok. 2500 m². Odsłonięto zabudowę z I–IX w. n.e.: fragment bocznej drogi, łaźnię, studnię w technice opus reticulatum, cysternę oraz pomieszczenia z czarno-białymi mozaikami z II w. n.e. Później zespół Włoskiego Narodowego Instytutu Geofizyki i Wulkanologii (Urbini, Bottari, Marchetti, Cafarella) przebadał teren georadarem, indukcją elektromagnetyczną i magnetometrią, lokalizując kolejne zasypane struktury – mury, posadzki i fragment ołowianej rury wodociągowej. Dla Forum Appiusza sytuacja wygląda skromniej: w rejonie Borgo Faiti zachowały się jedynie nieliczne relikty. Nazwa przetrwała jako „Foro Appio” – tak nazwano osadę pocztową założoną tam pod koniec XVIII w. przez papieża Piusa VI.

Powiązanie z Pismem

Wzmianka o obu stacjach pojawia się w opisie ostatniego etapu podróży Pawła do Rzymu, dokąd trafiał jako więzień oczekujący na proces przed cesarzem. Dzieje Apostolskie relacjonują: „Stamtąd, płynąc łukiem, dotarliśmy do Regium. Po upływie jednego dnia, gdy powiał wiatr południowy, nazajutrz przypłynęliśmy do Puteoli. Tam spotkaliśmy braci, którzy nas uprosili, żebyśmy pozostali u nich siedem dni. I tak udaliśmy się do Rzymu” (Dz 28,13–14 UBG). Z Puteoli do Rzymu podróżowano już lądem – Via Appia.

Kluczowy dla tego tematu werset brzmi: „Tamtejsi bracia, gdy usłyszeli o nas, wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i do Trzech Gospód. Kiedy Paweł ich zobaczył, podziękował Bogu i nabrał otuchy” (Dz 28,15 UBG). Warto zwrócić uwagę na drobny, ale znaczący szczegół: autor (tradycyjnie Łukasz) wymienia dwie różne miejscowości, leżące w różnej odległości od Rzymu. Naturalnym wyjaśnieniem jest to, że wieść o zbliżającym się transporcie więźnia dotarła do rzymskiej wspólnoty z wyprzedzeniem i wywołała dwie fale wyjścia naprzeciw – część braci zdążyła dotrzeć aż do odleglejszego Forum Appiusza, inni spotkali orszak dopiero bliżej Rzymu, przy Trzech Gospodach. Autor mógłby napisać ogólnikowo „bracia wyszli naprzeciw”, a mimo to podaje dwie konkretne nazwy, dokładnie w takiej kolejności odległości od Rzymu, w jakiej rzeczywiście leżały te stacje.

Fragment kończy się notatką o przybyciu do miasta: „A gdy przybyliśmy do Rzymu, setnik oddał więźniów dowódcy wojska, ale Pawłowi pozwolono mieszkać osobno z żołnierzem, który go pilnował” (Dz 28,16 UBG) – co otwiera ostatni epizod księgi, dwuletni pobyt Pawła w wynajętym mieszkaniu w Rzymie.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest istnienie i przebieg Via Appia oraz to, że Forum Appiusza i Trzy Gospody były realnymi stacjami na tej drodze na długo przed I w. n.e. – potwierdzają to niezależnie od siebie Cyceron (lata 60./50. p.n.e.) i Horacy (ok. 37 r. p.n.e.), źródła niepowiązane z tradycją chrześcijańską. Pewne są też przybliżone odległości od Rzymu, zgodne z późniejszymi itinerariami (Tabula Peutingeriana, Itinerarium Antonini): Forum Appiusza ok. 43 mile rzymskie, Trzy Gospody ok. 33 mile – dokładnie w takiej relacji, jaka wynika z kolejności wymienienia obu nazw w Dziejach Apostolskich.

Dyskutowane pozostaje natomiast, na ile precyzyjnie da się dziś wskazać konkretne stanowisko archeologiczne odpowiadające każdej z tych nazw. W przypadku Trzech Gospód sami autorzy wykopalisk przy Cisternie di Latina określają identyfikację odsłoniętego kompleksu ze starożytną statio Tres Tabernae jako „prawdopodobną” (wł. probabilmente da identificare), a nie pewną – opiera się to na zgodności lokalizacji z odległościami z itinerariów oraz na ciągłości nazwy miejscowej (Tres Tabernae było siedzibą biskupstwa od IV w. do zniszczenia w najeździe saraceńskim w 868 r.), a nie na inskrypcji z nazwą stacji znalezionej na miejscu. Część starszych opracowań umiejscawiała Trzy Gospody nieco inaczej niż punkt skrzyżowania z drogą do Ninfy, gdzie faktycznie prowadzono wykopaliska.

W przypadku Forum Appiusza niepewność jest jeszcze większa: tradycyjnie wskazywane miejsce, w okolicy Borgo Faiti, dostarczyło jedynie skromne, fragmentaryczne ślady zabudowy, a nie rozległe stanowisko porównywalne z tym przy Cisternie. Lokalizację opiera się głównie na rachunku mil z itinerariów oraz na przetrwaniu nazwy („Forum Appii” → włoskie „Foro Appio”), a nie na jednoznacznie zidentyfikowanych murach. Dlatego status tematu określono tu jako mieszany: istnienie i trasa obu stacji są potwierdzone niezależnymi źródłami klasycznymi, natomiast precyzyjna identyfikacja ich dokładnego położenia – zwłaszcza Forum Appiusza – pozostaje w dużej mierze wnioskowaniem topograficznym.

Znaczenie

Ten fragment Dziejów Apostolskich nie jest materiałem, który archeologia mogłaby „udowodnić” w ścisłym sensie – nie da się wykopać dowodu na to, że konkretni ludzie wyszli konkretnego dnia na spotkanie konkretnego więźnia. To, co archeologia i filologia klasyczna rzeczywiście dostarczają, to potwierdzenie tła: Forum Appiusza i Trzy Gospody nie są nazwami wymyślonymi na potrzeby opowieści, lecz realnymi, dobrze znanymi punktami na najważniejszej drodze południowej Italii, poświadczonymi w literaturze rzymskiej na długo przed powstaniem Dziejów Apostolskich. Autor operuje sprawdzalną geografią administracyjną Imperium – ze stacjami pocztowymi, przesiadkami na barki i karczmami – a nie ogólnikową scenerią.

To jeden z wielu drobnych, lecz konsekwentnie trafiających w rzeczywistość szczegółów geograficznych, jakie pojawiają się w Dziejach Apostolskich przy okazji podróży Pawła. Fragment ma też wymiar duszpasterski: pokazuje młodą wspólnotę rzymskich chrześcijan, która jeszcze przed osobistym przybyciem Pawła wyszła mu naprzeciw o dzień lub dwa drogi od miasta – co według tekstu wyraźnie go pokrzepiło przed czekającym go procesem.

Źródła

Więcej wpisów